Ο αφοπλισμός της Κύπρου

Μετά την αποτυχία του σχεδίου Άτσεσον (1964) οι Αμερικανοί πιέζουν Ελλάδα
και Τουρκία να συνεχίσουν τον διάλογο για μια μόνιμη λύση στο Κυπριακό. Οι
διαπραγματεύσεις πάντως έχουν «κολλήσει» στις τουρκικές απαιτήσεις πολύ πριν
από τη δικτατορία.

Η χούντα ενίσχυε με κάθε τρόπο την εκτίμηση Τάλμποτ και γενικότερα των Αμερικανών πως είναι πρόθυμη για υποχωρήσεις

Στη διάρκεια γεύματος με τον Αμερικανό πρεσβευτή Τάλμποτ, στις 26 Ιανουαρίου
του 1967, ο Γεώργιος Παπανδρέου χαρακτηρίζει τον διάλογο «ψευδώνυμο για δύο
μονολόγους» (αρ. 250). Αιτία είναι αίτημα της Άγκυρας για μια «κυρίαρχη
τουρκική βάση σε συνδυασμό με την αποστρατιωτικοποίηση της Κύπρου, που δεν
μπορεί να αποδεχθεί η Ελλάδα», όπως επισημαίνει ο Κωνσταντίνος στον Τάλμποτ
στις 2 Νοεμβρίου του 1966. (αρ. 243).

Μετά τη δικτατορία, στην Ουάσιγκτον υπάρχει η εκτίμηση πως στην εξουσία είναι
μια κυβέρνηση πιο πρόθυμη για υποχωρήσεις. Οι δικτάτορες την ενισχύουν,
γλείφοντας τους Αμερικανούς: «Θα είμαστε φίλοι σας ακόμα και αν δεν είστε
δικοί μας φίλοι», διαβεβαιώνει ο Παττακός τον Τάλμποτ, στις 28 Απριλίου του
1967 (τηλεγράφημα αρ. 282). Αυτό φαίνεται και στις οδηγίες που στέλνει ο
υπουργός Εξωτερικών Ντιν Ρασκ στον Τάλμποτ στις 2 Μαΐου (τηλεγράφημα αρ. 283):
«Ενδεχομένως να μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε την επιρροή μας ώστε να
σπρώξουμε την ελληνική κυβέρνηση στην κατεύθυνση μιας λύσης για την Κύπρο,
πιέζοντας για συμφωνία για μια κυρίαρχη τουρκική βάση ή την απομάκρυνση του
Γρίβα».

Οι Τούρκοι δεν αφήνουν να πάει χαμένη η ευκαιρία. Σπεύδουν να εκμεταλλευτούν
τις αδυναμίες της χούντας, θέτοντας νέους όρους. Στις 7 Ιουλίου, ο Τούρκος
υπουργός Εξωτερικών απορρίπτει στη Νέα Υόρκη πρόταση του Έλληνα ομολόγου του
Οικονόμου-Γκούρα για 60ετή ενοικίαση της βάσης της Δεκέλειας. «Η ελληνική
κυβέρνηση είναι πολύ απογοητευμένη», σχολιάζει ο Ντιν Ρασκ (αρ. 294). Η Άγκυρα
υποδέχεται ψυχρά το αίτημα για συνάντηση των δύο πρωθυπουργών στον Έβρο, στις
9 και 10 Σεπτεμβρίου. «Δεν έκανε καλή εντύπωση στην τουρκική κυβέρνηση. Ο
Ντεμιρέλ είναι απαισιόδοξος», σχολιάζει ο Αμερικανός πρέσβης στην Άγκυρα, Χαρτ
(αρ. 299).

Η συνάντηση στον Έβρο είναι μια αποτυχία: «Πιστεύαμε ότι η προθυμία των
Ελλήνων να προσφέρουν μια κυρίαρχη περιοχή βάσης στην Κύπρο θα έκανε την
Τουρκία να δεχτεί την Ένωση. Καταλαβαίνοντας όμως την επιθυμία της χούντας να
επιτύχει λύση για πολιτικούς λόγους, η Άγκυρα ανέβασε τις απαιτήσεις της»,
τηλεγραφεί ο Ρασκ στον Τάλμποτ στις 15 Σεπτεμβρίου.

Στις 15 Νοεμβρίου ξεσπά η κρίση. Τουρκοκυπριακές παραστρατιωτικές μονάδες
εμπλέκονται σε μάχες με την Αστυνομία και την Εθνοφρουρά στον Άγιο Θεολόγο.
Την επομένη, η τουρκική κυβέρνηση κινητοποιεί στρατιωτικές μονάδες στα νότια
παράλια και τον Έβρο και επιδίδει διπλωματική νότα στον Έλληνα πρεσβευτή,
ζητώντας την αποχώρηση της μεραρχίας από την Κύπρο και την ανάκληση του Γρίβα.
Οι δύο χώρες βρίσκονται στα πρόθυρα του πολέμου. Στις 22 Νοεμβρίου, ο Τζόνσον
στέλνει τον πρώην υφυπουργό Άμυνας Σάιρους Βανς για να μεσολαβήσει για μια
ειρηνική λύση (αρ. 307).

Από το 1965

Η ιδέα της «αποστρατιωτικοποίησης» της Κύπρου – που σήμαινε ουσιαστικά την
απόσυρση της ελληνικής μεραρχίας – εμφανίζεται για πρώτη φορά στις αρχές του
1965 από τον διαμεσολαβητή του ΟΗΕ Πλάζα. Στις 6 Απριλίου του 1965, ο
υφυπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Μπολ την χαρακτηρίζει θετική για την Τουρκία,
«επειδή μια πλήρως αποστρατιωτικοποιημένη Κύπρος θα μειώσει σημαντικά τις
τουρκικές ανησυχίες» (αρ. 186).

Οι Αμερικανοί πιέζουν την Αθήνα να συναινέσει. Στις 22 Νοεμβρίου, ο
Κωνσταντίνος δικαιολογείται στον Τάλμποτ «ότι οι περισσότεροι υπουργοί και το
επιτελείο του θα ήθελαν να αποσύρουν τις ελληνικές δυνάμεις από την Κύπρο, δεν
θεωρούν όμως σωστό αυτό να είναι προϋπόθεση για να ξαναρχίσει ο
ελληνοτουρκικός διάλογος» (αρ. 312). Αντίθετα ο Μακάριος είναι υπέρ της
απόσυρσης των ελληνικών δυνάμεων (κυρίως για να ξεφορτωθεί τους αξιωματικούς
του ΙΔΕΑ που τις απαρτίζουν), στην παρούσα κατάσταση, «δεν θέλει όμως να το
προτείνει ο ίδιος, επειδή φοβάται μήπως κατηγορηθεί ότι ξεπουλάει την Ελλάδα»
(αρ. 313). Πάντως ο Μακάριος θεωρεί την τουρκική απειλή για πόλεμο μπλόφα, και
υπάρχουν Αμερικανοί διπλωμάτες που βρίσκουν τις τουρκικές απειλές υπερβολικές.
Στις 23 Νοεμβρίου ο Τάλμποτ σχολιάζει επικριτικά το γεγονός. «Οι Τούρκοι
απειλούν την Ελλάδα να συνθηκολογήσει άνευ όρων για ένα θέμα που μπορεί να
λυθεί με διαπραγματεύσεις».

Ο Τσαγλαγιανγκίλ

Το κουμάντο όμως ασκεί ο Σάιρους Βανς. Μεταξύ 24ης και 28ης μεταφέρει σχέδια
συμβιβασμού από την Αθήνα στην Άγκυρα, προσπαθώντας να ικανοποιήσει τις
τουρκικές αξιώσεις. Στις 25 Νοεμβρίου, ο Τσαγλαγιανγκίλ τον τρομοκρατεί,
λέγοντάς του ότι «για την Τουρκία η επιλογή δεν είναι ανάμεσα σε ειρήνη και
πόλεμο, αλλά ζήτημα συνοχής του τουρκικού κράτους». Στις 28, ζητά
τελεσιγραφικά απόσυρση της ελληνικής μεραρχίας από την Κύπρο μέσα σε 45
ημέρες.

Ο Βανς μεταφέρει την πίεση στην Αθήνα και πανικόβλητη από την τροπή που έχουν
πάρει τα πράγματα, η κυβέρνηση της χούντας υποκύπτει. Την ίδια ημέρα ο
υπουργός Εξωτερικών του καθεστώτος Πιπινέλης μεταβιβάζει το αίτημα στο
υπουργικό συμβούλιο, που το εγκρίνει αμέσως (αρ. 330). Δεν θα μπορούσε να είχε
γίνει δεκτό από καμία ελληνική δημοκρατική κυβέρνηση, χωρίς πόλεμο…

«Πιο ενδεδειγμένη η χούντα να δεχθεί υποχωρήσεις»

Στις 12 Ιουλίου 1967, τηλεγράφημα που διαβιβάστηκε σε όλες τις πρωτεύουσες του
ΝΑΤΟ από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ εκτιμά ότι το καθεστώς των συνταγματαρχών θα
είναι πιο υποχωρητικό στις τουρκικές απαιτήσεις (αρ. 295).

1. Από τη φύση της, η νέα κυβέρνηση είναι πιο ενδεδειγμένη από μια
δημοκρατική, να δεχθεί μια λύση που θα ικανοποιεί τις τουρκικές απαιτήσεις. Η
προσφορά ενοικίασης μιας βάσης για 60 χρόνια δείχνει ότι η χούντα είναι έτοιμη
να προχωρήσει μέχρι το τέλος και θα προσφέρει πραγματικά στην Τουρκία μια
κυρίαρχη βάση.

2. Η λύση του Κυπριακού θα ικανοποιήσει τις εθνικιστικές διαθέσεις των
περισσοτέρων Ελλήνων, και θα δώσει στο καθεστώς κύρος σε εσωτερικό και
εξωτερικό. Είναι πιο σημαντική γι’ αυτήν την κυβέρνηση, σε σχέση με άλλες, μια
τιμητική λύση με κάποια μορφή ένωσης.

Αν η νέα κυβέρνηση σκέπτεται έτσι, τότε περιμένουμε τα γεγονότα να εξελιχθούν
ως εξής:

α) Μυστική συμφωνία με την Άγκυρα που θα περιέχει 1) την παραχώρηση
στην Τουρκία μιας κυρίαρχης βάσης στην Κύπρο και 2) εγγυήσεις για τα κοινοτικά
δικαιώματα της τουρκικής μειονότητας.

β) Ουδετεροποίηση, χρησιμοποιώντας ελληνικές δυνάμεις στην Κύπρο αν
χρειαστεί, του Μακαρίου και των άλλων Κυπρίων ηγετών που δεν θέλουν την ένωση
και φυσικά των κομμουνιστών (ΑΚΕΛ). Αυτό συμβαδίζει με τις προτεραιότητες της
σημερινής ελληνικής ηγεσίας και πρόσφατες επίσημες ανακοινώσεις από την Αθήνα
δείχνουν να ανοίγουν τον δρόμο για τέτοιου είδους δράση.

γ) Τοποθέτηση σε θέσεις ισχύος ελληνοκυπριακών στοιχείων που
εμπιστεύεται η νέα κυβέρνηση.

δ) Ανακοίνωση, σε συνεργασία με την Τουρκία, κάποιας μορφής ένωση της
Ελλάδας με την Κύπρο.

Η αμερικανική θέση: είμαστε έτοιμοι να συμφωνήσουμε με όποιον διακανονισμό
είναι αποδεκτός στα μέρη που εμπλέκονται, δηλαδή την Κύπρο και τις τρεις
εγγυήτριες δυνάμεις.

Λαλιώτης: Να δοθούν στη δημοσιότητα όλα τα έγγραφα

Να αποδεσμευτούν και τα υπόλοιπα έγγραφα που αφορούν την περίοδο 1964-68 και
αποφασίστηκε να μη δοθούν στη δημοσιότητα, ζήτησε χθες ο κ. Κώστας Λαλιώτης. Ο
γραμματέας του ΠΑΣΟΚ είπε ότι μόνον έτσι δεν θα έχουμε εκλεκτική εγγραφή στις
ιστορικές αλήθειες και στις ενέργειες των κυβερνήσεων και των υπηρεσιών των
ΗΠΑ.

Ο κ. Λαλιώτης είπε πως η ταραγμένη περίοδος που οδήγησε στη δικτατορία και την
τραγωδία της Κύπρου φωτίζεται με νέα ντοκουμέντα, υπό το πρίσμα βεβαίως της
οπτικής των ΗΠΑ. Χαρακτήρισε πιο κρίσιμα τα στοιχεία που δεν έχουν δημοσιευθεί
και πρόσθεσε πως μόνο μετά την αποδέσμευσή τους θα κριθεί αντικειμενικά ο
ρόλος των ΗΠΑ, ο ρόλος που έπαιξαν τα ελληνικά κόμματα, ο βασιλιάς, οι
αποστάτες και οι αυλικοί του, ο ρόλος που έπαιξαν οι στρατηγοί, οι
συνταγματάρχες και οι δικτάτορες σε μια κρίσιμη καμπή για τη δημοκρατία και
τους θεσμούς της, την Ελλάδα και την Κύπρο.