Κόκκινο πανί ο Μακάριος

Στο διάστημα που καλύπτουν τα αρχεία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ (Απρίλιος 1964 –
Ιανουάριος 1968), οι Αμερικανοί κάνουν μια μόνο προσπάθεια να λύσουν το
Κυπριακό: τη διαμεσολάβηση Άτσεσον (Ιούνιος-Σεπτέμβριος 1964).

Οι Αμερικανοί είχαν φτάσει ένα βήμα πριν από την οργάνωση πραξικοπήματος κατά του Μακαρίου (επάνω) μετά την αποτυχία του Άτσεσον (κάτω)

Ένας από τους λόγους που απέτυχε το Σχέδιο Άτσεσον ήταν επειδή επεδίωκε να
λύσει το Κυπριακό μέσω της συνεννόησης της Ελλάδας με την Τουρκία. Τον
Μακάριο, όχι μόνο ήθελαν να τον αποκλείσουν από τις διαπραγματεύσεις, αλλά
μέσω της προτεινόμενης «λύσης» (στην ουσία μια διπλή ένωση) να τον εξαφανίσουν
από το πολιτικό προσκήνιο.

Για τους αμερικανικούς χειρισμούς, η ανάμειξη του Ντιν Άτσεσον έχει έναν
ιδιαίτερο συμβολισμό: ως υπουργός Εξωτερικών του Χάρι Τρούμαν, ήταν
συνδημιουργός της «μεταπολεμικής τάξης πραγμάτων» – η έκφραση είναι δική του.
Η διατήρηση της τάξης αυτής, και όλες οι παραμέτροί της (ο Ψυχρός Πόλεμος, τα
Ηνωμένα Έθνη και το ΝΑΤΟ), είχαν προτεραιότητα για την αμερικανική κυβέρνηση
σε σχέση με την Κύπρο.

Δεν ήθελαν πόλεμο

Η κυβέρνηση Τζόνσον αντιμετώπιζε το Κυπριακό κάτω από το πρίσμα των επιπτώσεων
του για το ΝΑΤΟ: «Δεν χρειάζεται να υπογραμμίσω το μέγεθος της καταστροφής αν
η Ελλάδα και η Τουρκία εμπλακούν σε πόλεμο αναμεταξύ τους», γράφει ο υπουργός
Εξωτερικών Ντιν Ρασκ σε τηλεγράφημά του (αρ. 318) στις 23 Νοεμβρίου 1967 προς
τις πρεσβείες στην Άγκυρα, την Αθήνα και τη Λευκωσία. Και προσθέτει: «Από την
οπτική γωνία του αμερικανικού εθνικού συμφέροντος τα θέματα στην Κύπρο είναι
ασήμαντα σε σύγκριση με την ειρήνη ανάμεσα στην Ελλάδα και την Τουρκία. Αυτό
είναι το κεντρικό αμερικανικό συμφέρον».

Για την Ουάσιγκτον, το Κυπριακό είναι ένα πρόβλημα αποκλειστικά ανάμεσα στην
Ελλάδα και την Τουρκία: «Ο ειδικός διαπραγματευτής του ΟΗΕ Τουομιόγια ξεκίνησε
από την εσφαλμένη υπόθεση», γράφει ο υφυπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Μπολ στον
πρόεδρο Τζόνσον στις 11 Ιουνίου του 1964, «ότι το Κυπριακό δεν είναι ένα
προβλημα ανάμεσα στις δύο κοινότητες του νησιού, αλλά ανάμεσα στην Ελλάδα και
την Τουρκία. Οι προσπάθειες στη Λευκωσία ήταν καταδικασμένες σε αποτυχία. Θα
ήταν το ίδιο λογικό για έναν μεσολαβητή στο Κασμίρ, να προσπαθήσει να λύσει το
πρόβλημα, πηγαίνοντας τρεις μήνες εκεί» (αρ. 64).

Υποτιμούν τον Μακάριο

Στην αρχή, οι Αμερικανοί υποτιμούν τον Μακάριο. Όταν εκείνος απευθύνεται στο
Συμβούλιο Ασφαλείας για μια απόφαση που να εγγυάται την εδαφική ακεραιότητα
της Κύπρου (Φεβρουάριος 1964), ο Τζορτζ Μπολ σχολιάζει: «Ο Μακάριος έχει την
απλοϊκή αντίληψη, ότι το Συμβούλιο Ασφαλείας είναι γεμάτο από τους αφροασιάτες
φίλους του, όπως η Γενική Συνέλευση» (μνημόνιο αρ. 9). Ενοχλούνται επίσης από
την αδέσμευτη εξωτερική πολιτική του. Η έκθεση της πρεσβείας στη Λευκωσία, που
για πρώτη φορά προτείνει την «ένωση» ως λύση (αρ. 29, 7 Απριλίου 1964),
αναφέρει ως πλεονέκτημα, πως «η Κύπρος θα ανήκει αταλάντευτα στη Δύση» και ότι
θα δώσει τέλος «στην ανοησία της αδέσμευτης κυπριακής εξωτερικής πολιτικής».

Οι Αμερικανοί πιστεύουν (μνημόνιο αρ. 62) «ότι είναι αδύνατον να
διαπραγματευτεί κανείς με τον Μακάριο, γιατί δεν ενδιαφέρεται για την ασφάλεια
της Δύσης» (Λίντον Τζόνσον στον Έλληνα πρέσβη Αλέξανδρο Μάτσα, 11 Ιουνίου
1964). Όταν αρχίζει η διαμεσολάβηση, προσπαθούν να τον κρατήσουν μακριά από
τις διαπραγματεύσεις και ασκούν πίεση στην ελληνική κυβέρνηση να τον
παρακάμψει. Στις 12 Ιουνίου η πρεσβεία στη Λευκωσία προειδοποιεί: «Παρά το
γεγονός ότι υπήρξε αξιοσημείωτη αναθέρμανση της προπαγάνδας υπέρ της ένωσης
τους τελευταίους μήνες, υπάρχουν σημαντικά στοιχεία στην ελληνοκυπριακή
κοινότητα που την αντιμετωπίζουν χλιαρά, αν όχι εχθρικά, όπως ο Μακάριος και η
κυπριακή κυβέρνηση, που θέλουν να είναι μεγάλο ψάρι σε μικρή λίμνη»
(τηλεγράφημα αρ. 62).

Οι διερευνητικές συνομιλίες στη Γενεύη έγιναν χωρίς συμμετοχή της κυπριακής
κυβέρνησης. Στην αρχή ο Άτσεσον ήταν αισιόδοξος: «Αν η Ελλάδα και η Τουρκία τα
βρουν, θα βρούμε μια λύση στο πρόβλημα, πως θα τη δεχθεί ο Μακάριος» (αρ.85,
14 Ιουλίου 1964). Στις 30 Ιουλίου όμως, ο Αρχιεπίσκοπος δηλώνει πως αρνείται
να αποδεχθεί κάθε αποτελέσμα της Γενεύης.

Οι εχθροπραξίες

Στις αρχές Αυγούστου ξεσπούν εχθροπραξίες μεταξύ ελληνοτουρκικών και
τουρκοκυπριακών δυνάμεων στον θύλακο Κοκκίνων-Μανσούρας. Η Τουρκία απαντά με
βομβαρδισμό της Κύπρου. Ο Γεώργιος Παπανδρέου αρνείται να κινητοποιήσει τη
μεραρχία, και ο Μακάριος απευθύνεται στη Σοβιετική Ένωση.

«Το κλίμα στην Κύπρο είναι βίαια αντιαμερικανικό και φιλοσοβιετικό, κάτι που
μειώνει τις πιθανότητες να εφαρμοστεί η όποια συμφωνία στη Γενεύη. Ο Μακάριος
μπορεί να παίζει με τη φωτιά, για μια φορά ακόμα όμως κινήθηκε πιο γρήγορα από
την Αθήνα ή από εμάς», σχολιάζει ο ειδικός σύμβουλος Ασφαλείας ΜακΤζόρτζ
Μπούντι (μνημόνιο αρ. 132, 20 Ιουλίου 1964). Δέκα ημέρες αργότερα ο Τζορτζ
Μπολ (αρ. 150) χαρακτηρίζει «τελειωμένη» τη φάση της Γενεύης: «Δύο είναι οι
λόγοι της αποτυχίας του Άτσεσον. Η αδυναμία της ελληνικής κυβέρνησης να μπει
δυναμικά στην Κύπρο και να αναλάβει τα πράγματα, και η επιμονή της τουρκικής
πλευράς σε μια κυρίαρχη βάση, που θα σήμαινε στην πραγματικότητα διχοτόμηση».

Στις 30 Νοεμβρίου του 1964, η αμερικανική διπλωματία αναγνωρίζει το λάθος της:
«Η εμπειρία δείχνει πως ό,τι και να λέει ο Παπανδρέου για την ενίσχυση της
θέσης της ελληνικής κυβέρνησης στην Κύπρο, στην ελληνική πλευρά, ο Μακάριος
και μόνον ο Μακάριος θα δίνει τον τόνο σε οποιοδήποτε σημαντικό βήμα στην
κατεύθυνση της ένωσης» (πρεσβεία Άγκυρας στο Στειτ Ντιπάρτμεντ, αρ. 166). Και
στις 2 Δεκεμβρίου, η πρεσβεία στη Λευκωσία παραδέχεται: «Θα πρέπει να
αναγνωρίσουμε το δυσάρεστο γεγονός, πως οι ΗΠΑ ασκούν μικρή μόνον επιρροή στον
Μακάριο και δεν έχουμε τα μέσα να υποχρεώσουμε την κυπριακή κυβέρνηση να κάνει
κάτι» (αρ. 167). Αν και από το 1964 όμως αναγνωρίζουν ότι ο Μακάριος είναι «ο
κύριος του παιχνιδιού στην Κύπρο» (αρ. 167), οι Αμερικανοί δεν θα κάνουν καμία
προσπάθεια να τα βρουν μαζί του.

Πρότειναν πραξικόπημα μετά την αποτυχία Άτσεσον

Στα πρόθυρα οργάνωσης πραξικοπήματος στην Κύπρο εναντίον του Μακαρίου είχαν
φτάσει οι Αμερικανοί μετά την αποτυχία του Άτσεσον, όπως δείχνει η συζήτηση
στον Λευκό Οίκο, στις 8 Σεπτεμβρίου του 1964. Συμμετείχαν ο πρόεδρος Τζόνσον,
ο Ρασκ, ο Μπολ, ο Άτσεσον και ο υπουργός Άμυνας Ρόμπερτ ΜακΝαμάρα. Το μνημόνιο
(αρ. 155) συντάχθηκε απ’ τον Μπούντι.

«Ο Άτσεσον και ο Μπολ υποστήριξαν ότι η μόνη λύση θα ήταν η δημιουργία ενός
τετελεσμένου (fait accompli), όπου οι Τούρκοι θα εκινούντο να καταλάβουν τη
χερσόνησο της Κάρπας (την κυρίαρχη βάση που πρότεινε ο Άτσεσον) θέτοντας σε
κίνηση διαδικασία άμεσης ένωσης υπό ελληνική ηγεσία που θα είχε σαν συνέπεια
την απομάκρυνση του Μακαρίου.

Ο πρόεδρος έθεσε πολλές ερωτήσεις. Τι θα γινόταν με τους Τούρκους στο νησί; Ο
Μπολ είπε ότι θα έμεναν και με λίγη τύχη θα μπορούσε να αποφευχθεί η
αιματοχυσία. Ο Τζόνσον ρώτησε αν οι Έλληνες θα έπαιζαν τον ρόλο τους σύμφωνα
με το σενάριο και αν θα μπορούσαν να ελέγξουν τους Ελληνοκυπρίους. Ο Μπολ και
ο Άτσεσον απάντησαν ότι υπάρχει ήδη συμφωνία μεταξύ Αθήνας και Λευκωσίας για
άμεση ένωση, αν οι Τούρκοι κινηθούν εναντίον της Κύπρου και ότι περίμεναν να
τεθεί σε εφαρμογή.

Ο κίνδυνος διαρροών

Ο πρόεδρος συνόψισε λέγοντας ότι το επιχείρημα του Άτσεσον είναι, πως θα
πρέπει να περιμένουμε σε κάθε περίπτωση κάποιο είδος δράσης και το θέμα είναι
αν θα είναι ανεξέλεγκτη και καταστροφική ή ελεγχόμενη και ενδεχομένως
παραγωγική. Ο Άτσεσον συμφώνησε. Είπε πως στις συζητήσεις του με την τουρκική
στρατιωτική ηγεσία διαπίστωσε ότι υπήρχε μεγάλο ενδιαφέρον για ένα τέτοιο
σχέδιο και ότι ήθελαν να το εκτελούσουν με ελάχιστη χρήση μέσων –
αεροβομβαρδισμούς – που ενοχλούν την διεθνή κοινή γνώμη. Ο Μπολ σημείωσε πως
δεν θα είναι δυνατόν να ειδοποιηθεί η Αθήνα για την τουρκική δράση, επειδή
υπήρχε κίνδυνος διαρροών στη Λευκωσία.

Ο πρόεδρος εκδήλωσε αμφιβολία κατά πόσον ένα τέτοιο σχέδιο αν δρομολογηθεί θα
είναι ελεγχόμενο και δεν θα οδηγήσει σε κλιμάκωση. Εξέφρασε τον άποψη ότι οι
Έλληνες θα εκινούντο με όλες τους τις δυνάμεις εναντίον του προγεφυρώματος και
ζήτησε από τον ΜακΝαμάρα μια εμπεριστατωμένη μελέτη του Γενικού Επιτελείου.
Σημείωσε επίσης ότι οι επόμενοι δύο μήνες δεν ήταν καλή εποχή για έναν ακόμα
πόλεμο…».