Η σιωπή της διανόησης και η τρομοκρατία της Τ.V.

Σαστισμένοι και τρομό-πληκτοι, τηλεθεατές περισσότερο από κάθε άλλη φορά,
καταναλώνουμε το βουλιμικό τρομοθέαμα, περιμένοντας όλο και πιο συγκλονιστικές
εξελίξεις. Ωστόσο, τη στάση αυτή απέναντι στο θέμα τρομοκρατία, που μπορεί να
έχει το ίδιο ακριβώς αποτέλεσμα, όπως δεκάδες προηγούμενα «συγκλονιστικά»
τηλεθεάματα, δηλαδή τον κορεσμό και την αδιαφορία, για πρώτη φορά μετά τη
μεταπολίτευση οφείλουμε ως έθνος να την αντιμετωπίσουμε ως επικίνδυνη για τη
δημοκρατία.

Το θέαμα της τρομοκρατίας εξελίσσεται στη Σιωπή. Μια Σιωπή καλυμμένη κάτω από τόνους ακατάσχετης τηλεφλυαρίας και απύθμενης μπουρδολογίας

Όχι γιατί την απειλούν οι τρομοκράτες ή οι ξένες δυνάμεις ή ενδεχόμενες
αποκαλύψεις για υπόγειες σχέσεις τρομοκρατών με πολιτικούς χώρους ή γιατί
βγαίνουν στα τηλεπαράθυρα διάφοροι, που δεν φημίζονται για το δημοκρατικό τους
φρόνημα ή τη δημοκρατική τους θητεία και βρίσκουν ευκαιρία να σπείρουν
καχυποψία και διχόνοια. Αυτά είναι για κατανάλωση από το μιντιακό θέαμα, είναι
η πρώτη εντύπωση, ο φωσφορίζων αφρός.

Κάτω από το καϊμάκι της τηλεθέασης των δελτίων, παραμένει ένας τόπος
σαστισμένος και αδύναμος να αποκωδικοποιήσει τις εξελίξεις, ένας κόσμος σε
σύγχυση. Σαν να μην αρκούν τα «αυτονόητα» της δημοκρατίας. Σαν να περιμένουν
όλοι να αποκαλυφθεί ένα μεγάλο σκάνδαλο, που θα οδηγήσει σε ξεκαθάρισμα, χωρίς
και αυτό να προσδιορίζεται.

Ο Λόγος στους επαΐοντες. Στην πραγματικότητα, το θέαμα της τρομοκρατίας
εξελίσσεται στη Σιωπή. Μια Σιωπή καλυμμένη κάτω από τόνους ακατάσχετης
τηλεφλυαρίας και απύθμενης μπουρδολογίας, η οποία φαίνεται να έχει πείσει
ακόμη και εκείνους που έμαθαν, υποτίθεται, να αναγνωρίζουν τη διαφορά ενός
ουσιαστικού δημόσιου Λόγου από την τηλεπαραθυράτη εντύπωση: την Αριστερά και
την εγχώρια διανόηση.

Κι όμως σήμερα, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, επιβάλλεται ο Λόγος, όχι για
να αναλυθεί η ψυχολογία του Γιωτόπουλου ή του «Βασιλάκη» της Χιλιαδούς, αν
είχαν απωθημένα ή αν είχαν πολιτική συγκρότηση. Αλλά για να βρεθεί και να
αντιμετωπιστεί το Ελάττωμα επάνω στο οποίο γλίστρησε χωρίς ίχνη και
συντηρήθηκε η 27ετής εγχώρια τρομοκρατία. Αν δεν μιλήσουν εκείνοι που θα
έπρεπε να έχουν λόγο, εδώ και χρόνια, για τα πολύ ουσιαστικά γεγονότα του
τόπου, το Κυπριακό, για παράδειγμα, ή ακόμη και για όσα μετέτρεψαν τα κανάλια
σε σόου, Ίμια, υπόθεση Οτζαλάν, Γιουγκοσλαβικό, Ρικομέξ, Σάμινα,
Χρηματιστήριο, θεσμοί σε κρίση – όχι με συνωμοσιολογικούς τηλεοπτικούς όρους,
αλλά με πολιτικούς και επιστημονικούς – αναλύοντας εις βάθος τις νοοτροπίες
και τις πληγές του έθνους, θα μιλήσει ο Αλέκος Γιωτόπουλος στο δικαστήριο.

Θα είναι ο δικός του λόγος απέναντι σε μια θολούρα «αυτονόητων»: η Δημοκρατία,
η Δικαιοσύνη, τα Ανθρώπινα Δικαιώματα, το εγχώριο Δίκαιο, οι Έλληνες δεν είναι
βασανιστές, οι Έλληνες δεν είναι δολοφόνοι, η δεοντολογία των δικηγόρων, η
δεοντολογία των δημοσιογράφων, μπλα, μπλα, μπλα…

Η μελέτη των «μύθων». Είναι μάλλον αφελές, έπειτα από αιώνες ανάπτυξης
της Σκέψης, να πιστεύει κανείς ότι η ανικανότητα μίας ή δύο υπηρεσιών, η
ολιγωρία μίας ή δύο κυβερνήσεων αρκούσαν για να γλιστράει αλώβητη αυτή η
καρικατούρα τρομοκρατίας, όπως εμφανίζεται η 17 Νοέμβρη – όχι γιατί δεν μας
«γεμίζουν το μάτι» οι συλληφθέντες, αλλά γιατί ουδέποτε έπεισαν με τις
δολοφονικές τους πράξεις ούτε καν τους αγανακτισμένους.

Σε μια δημοκρατία με θεσμούς και με συνείδηση των πολιτών, δεν βρίσκει έδαφος η υπνωτική μπουρδολογία. Περιθωριο-ποιείται αυτομάτως

Και αυτή η περισσή ευκολία, με την οποία τηλεπαραθυράτοι «αναλυτές» εκ του
προχείρου υποστηρίζουν, τάχα αστειευόμενοι, ότι οι Ιταλοί είχαν μια
τρομοκρατία με θεωρητικούς και προσωπικότητες της διανόησης, ενώ εμείς «έχουμε
την τρομοκρατία που μας αξίζει», φαντάζει ακόμη πιο τρομοκρατική από τα κενά
των καταθέσεων των συλληφθέντων για τη συμμετοχή τους στη 17 Νοέμβρη.

Ποιος ξέρει τι «μας αξίζει»; Πότε μελετήθηκε ο τόπος από τους δικούς του
ανθρώπους; Πότε αναπτύχθηκε η έρευνα που θα μελετούσε, με την επιστημονική
ψυχρότητα που απαιτείται, τους «μύθους» του τόπου, το πώς βιώθηκαν οι
κοινωνικο-πολιτικές αλλαγές, πώς επηρεάστηκαν οι εθνικές νοοτροπίες από την
έκρηξη των ηλεκτρονικών μίντια και ακόμη ποια είναι ο μορφή της διασκέδασης,
ποια η κουλτούρα, ποια η εθνική φαντασίωση;

Έχουμε τέτοιο επιστημονικό έργο; Υπάρχει μια ελληνική διανόηση που να
παρατηρεί, να εργάζεται συστηματικά, να παράγει έργο και μελέτες και να
παρεμβαίνει με το έργο αυτό και όχι με αποσπασματικά δημοσιογραφικά κείμενα –
απαραίτητα βεβαίως και αυτά – στις εξελίξεις, προσφέροντας τουλάχιστον τα
ερμηνευτικά εργαλεία ή έστω έναν τρόπο σκέψης, μια μέθοδο για να
συνειδητοποιηθούν και να αφομοιωθούν ομαλώς;

Η τραυματική εμπειρία. Το γεγονός του Πολυτεχνείου, που ήταν η αφορμή
για την πτώση της χούντας, παραμένει ανεξερεύνητο. Μια στιγμή ηρωική και
«πένθιμη» με την έννοια της μετατροπής της σε ετήσιο μνημόσυνο. Το πώς έγινε
και από ποιους και πόσο επηρέασε νοοτροπίες και συνείδηση των Ελλήνων έμεινε
και αυτό υπόθεση του ελληνικού Τύπου ή μάλλον ενός μιντιακού συστήματος, το
οποίο στήριξε στη «στιγμή» την παραγωγή της μεταπολιτευτικής κουλτούρας. Μιας
κουλτούρας που ανταποκρινόταν στην ανάγκη της εποχής να εκτονωθούν ενοχές, οι
οποίες σερνόντουσαν από τον χουντικό εφησυχασμό μεγάλης μερίδας Ελλήνων, αλλά
πολύ περισσότερο από τα χρόνια του Εμφυλίου. Ο Εμφύλιος υπήρξε η τραυματική
εμπειρία του τόπου. Και εκτός από ηρωικές και εδώ αναφορές και μνημόσυνα, οι
πληγές ενός τόπου, που διαλυόταν, όταν η υπόλοιπη Ευρώπη χτιζόταν, δεν
αντιμετωπίστηκαν.

Σύμβολα και «αυτονόητα»

Όχι ότι όλα αυτά έγιναν βάσει σχεδίου που κατέστρωσαν κύκλοι ή «μυαλά».
Αναπήδησαν από τις ανάγκες της εποχής. Μετά τη χούντα, έπρεπε να κολακευτεί
μια μικρομεσαία τάξη, με το όνειρο της κοινωνικής και οικονομικής ανέλιξης,
γιατί το χρειαζόταν. Να αποκατασταθεί η Αριστερά. Να βρει διέξοδο σε δουλειές
και νέα καταναλωτικά όνειρα ένα μεγάλο μέρος του κόσμου, που βίωσε τον
αποκλεισμό.

Ακόμη δεν έχουμε συνειδητοποιήσει την εθνική διαδρομή από τους κουκουλοφόρους καταδότες της Κατοχής, εικόνα θανάτου και ντροπής τότε, έως τους κουκουλοφόρους αστυνομικούς, εικόνα ασφάλειας και αυτοπεποίθησης του έθνους τώρα

Αναδείχθηκαν, ως σύμβολα της εποχής, πρόσωπα με αριστερή θητεία και ιδεολογία,
κυρίως από τον χώρο της ψυχαγωγίας. Τραγούδι και μουσική περισσότερο, θέατρο
λιγότερο. Η Αποκατάσταση έγινε μέσα από την εκτονωτική διαδικασία της
ψυχαγωγίας. Το νέο «αυτονόητο» ήταν ότι ο χώρος της Σκέψης, της διανόησης, της
τέχνης ανήκει στην Αριστερά ως η μόνη με προοδευτικό Λόγο. Η Δεξιά έμεινε στη
σκιά της ενοχής. Η συναίνεση που επήλθε, φάνηκε πως κάλυψε πληγές και άγριες
μνήμες. Γι’ αυτό και ουδείς τόλμησε να την «διαταράξει» με αναλύσεις. Οι
πραγματικοί αγωνιστές χρησιμοποιήθηκαν για να μεταγγίσουν στον υπόλοιπο κόσμο
την επαναστατικότητά τους, συμπληρώνοντας τη φαντασίωση της δημοκρατικότητας
και της αντίστασης ενός λαού, που όταν χρειάστηκε δεν πολυέδειξε διάθεση να
αντιδράσει.

Οι ελάχιστοι σήκωσαν το βάρος τής μετά χούντα «αντίστασης». Ελλείψεις σε
ταλέντο ή σκληρή δουλειά καλύφθηκαν από την συναισθηματική φόρτιση ενός κόσμου
που ήθελε τα σύμβολα της απο-ενοχοποίησης. Άκουγες Θεοδωράκη επί χούντας;
Έκανες αντίσταση. Δεν άκουγες τότε; Δεν πειράζει, άκουγες μετά στα γήπεδα και
στα στάδια, μέσα στο μεθύσι μιας πανηγυρικής αριστεροσύνης. «Αυτονόητο» και
αυτή, τότε.

Έλλειψη διανόησης. Το έργο εκείνο, ωστόσο, που θα κάλυπτε τα νώτα ενός
κόσμου που έκανε άλματα, δουλειά της πολιτικής και των επιστημών του ανθρώπου,
δεν φαίνεται να προχώρησε με τους ίδιους ρυθμούς. Ένα σκληρό πανεπιστημιακό
κατεστημένο δεν «έσπασε» παρά μόνον περιστασιακώς, χάρη σε λίγους
πεφωτισμένους, που με προσωπικές ενέργειες φρόντισαν να βρεθούν στα ελληνικά
πανεπιστήμια σπουδαίοι διανοούμενοι. Ξέρουμε τις συνθήκες και τα προβλήματα
της εγχώριας παιδείας και άλλωστε δεν είναι σκοπός του παρόντος να τα
αναλύσει. Απλώς, το αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν η έλλειψη μιας εγχώριας
διανόησης με ρόλο συνδεδεμένο με την κοινωνία και τα προβλήματά της. Θεωρήθηκε
και αυτό «αυτονόητο», άμα τη εμφανίσει αριστερών διανοουμένων.

Δεν μελετήθηκε ποτέ, για παράδειγμα, ο φοιτητικός αναβρασμός που κατέληξε στο
περίφημο «Χημείο», την πρώτη μεγάλη σύγκρουση του φοιτητικού κινήματος με την
κυβερνητική εξουσία. Τι έγινε τότε; Ποιες ήταν οι συνθήκες που οδήγησαν σε ένα
ξέσπασμα βίας και τι μορφή είχε αυτή;

Συνδικαλιστές – καθηγητές… Η κατάληξη-νίκη των φοιτητών ήταν να
συμμετέχουν στην εκλογή των καθηγητών τους. Για να μην επιτραπεί η κυβερνητική
αυθαιρεσία στην παραγωγή της γνώσης. Το αποτέλεσμα ήταν, λίγα χρόνια αργότερα,
να παίρνουν το χρίσμα του επιστήμονα καθηγητή άνθρωποι με περισσότερες
συνδικαλιστικές αρετές απ’ ό,τι επιστημονικό έργο. Η πρόσφατη εμπειρία θέλει
μάλιστα να θεωρείται και η τηλεοπτική καριέρα ισάξια επιστημονικού έργου. Πότε
και πώς περάσαμε από την έκσταση της μουσικής του Μίκη Θεοδωράκη, συνδεδεμένη
με τους αντιστασιακούς καημούς της φυλής, στα τσιφτετέλια, την μαντονοβλεπούσα
Βίσση και τους κοιλιακούς του Σάκη Ρουβά. Όχι ότι τίθεται θέμα επιλογής μεταξύ
του ενός τρόπου διασκέδασης ή του άλλου. Αλλά ποια ήταν η διαδρομή μας έως
εδώ.

Η διαδρομή της συνείδησης. Υιοθετήσαμε αυτονόητα μέσα στη σκηνοθεσία
ενός δημοκρατικού αφρού των μεταπολιτευτικών εποχών, χωρίς να έχουμε διανύσει
τη διαδρομή της συνείδησης. Η έννοια του πολίτη όφειλε να συναντηθεί με την
έννοια του καταναλωτή, για να ολοκληρωθεί η μαζική δημοκρατία μας, αλλά χωρίς
να μελετηθεί ο τρόπος που έγινε και που είχε τη βία μιας αγχωτικής ταχύτητας.
Όλο αυτό έδινε την αίσθηση της προόδου και ο αριστερός λόγος φάνηκε απλώς να
ακολουθεί τις εποχές, συναινετικός, θεσμικός, το πολύ πολύ
μικροσυνδικαλιστικός ή διεκδικώντας προεκλογικές συμμαχίες. Ένας λόγος που
βρήκε άξια διέξοδο σε τηλεπαράθυρα απέναντι από λόγο αντιδραστικό, νοσταλγών
ενός διόλου δημοκρατικού περιβάλλοντος. Και το χειρότερο είναι ότι το γεγονός
αυτό εκθειάζεται ως προτέρημα της δημοκρατίας. Κι όμως είναι το ελάττωμά της.

Όχι γιατί θα ‘πρεπε να φιμωθούν οι μεν ή οι δε, αλλά γιατί σε μια δημοκρατία
με θεσμούς και με συνείδηση των πολιτών δεν βρίσκει έδαφος η υπνωτική
μπουρδολογία. Περιθωριοποιείται αυτομάτως.

Η Χάνα Άρεντ εξηγεί στο δοκίμιό της για τη βία τον κίνδυνο αυτού του
ελαττώματος, που βαραίνει κυρίως την Αριστερά: «Αλίμονο, η ανασκευή της
θεωρίας μέσω της πραγματικότητας υπήρξε πάντα, στην καλύτερη περίπτωση, μια
μακρά και αμφίβολη υπόθεση». Όσοι το επιχειρούν, ούτε που παίρνουν χαμπάρι τα
αποτελέσματα, παρά μόνον όταν τους έρχονται στο κεφάλι. «Γιατί οι γνώμες των
ανθρώπων δεν διαμορφώνονται από τους “κρυφούς προσηλυτισμούς”, από την
τηλεόραση, το ραδιόφωνο ή όποιο άλλο ελεύθερο μέσον υπάρχει σε μια κοινωνία».

Τηλεοπτικά μοντέλα. Δεν έχει φόβο, λένε, η δημοκρατία μας, είναι
ισχυρή. Δεν φοβάται, προφανώς, μια χούντα. Δεν φοβάται όμως τη Σιωπή; Δεν
φοβάται τον συναισθηματικό τηλεοπτικό λόγο μιας προκήρυξης; – γι’ αυτό
φαίνεται και σε όλους «θηλυκός», γιατί η διαστροφή της θηλυκότητας
χαρακτηρίζει την σαπουνοπερική τηλεόραση που έχουμε συνηθίσει. Από όποια
«κέντρα» και αν προέρχεται, μιλάει κατ’ ευθείαν στην «καρδιά» ενός κόσμου που
έχει γαλουχηθεί με τα απλοϊκά τηλεοπτικά μοντέλα. Διεφθαρμένοι πλούσιοι,
αγαθοί φτωχοί. Είναι ο ίδιος λόγος της τηλεοπτικής δημοσιογραφίας των Ζορό της
τηλεθέασης και των μεταμεσονύχτιων ζουγκλοειδών συνονθυλευμάτων. Διόλου
πολιτικός, αλλά με βαθύ πολιτικό αποτέλεσμα.

Η παράδοση του Καραγκιόζη. Όσο για την εξήγηση ότι οι συλληφθέντες
τρομοκράτες είναι απλώς «τρελοί», τους προσδίδει ένα ρομαντικό α-πολιτικό
περίβλημα. Η μυθολογία της «τρέλας» μάς ξεκουράζει ως έθνος. Η ρήση του
παμπόνηρου πολιτικού Κωνσταντίνου Καραμανλή ότι «η Ελλάδα είναι απέραντο
φρενοκομείο», παρέμεινε η προσφιλής αποστροφή κάθε φαντασμαγορικής επίδειξης
εθνικής α-φασίας.

Αλλά γίναμε χιουμορίστες για να γλιτώσουμε από το βάρος μιας αναλυτικής σκέψης
και μετατρέψαμε την πλάκα σε εθνικό επιχείρημα. Καλλιεργήσαμε το χιούμορ της
μιζέριας συνεχίζοντας την παράδοση του Καραγκιόζη.

Κι όμως, δεν μπορεί να μην μας τρομάζουν, περισσότερο κι από τον όποιο
Γιωτόπουλο, τα νέα μοντέλα ζωής και συγκρότησης του κόσμου που υποβάλλονται
από το τρομοθέαμα, ενώ ακόμη δεν έχουμε συνειδητοποιήσει την εθνική διαδρομή
από τους κουκουλοφόρους καταδότες της Κατοχής, εικόνα θανάτου και ντροπής
τότε, έως τους κουκουλοφόρους αστυνομικούς, εικόνα ασφάλειας και
αυτοπεποίθησης του έθνους, τώρα.