ΜΙΛΟΡΑΝΤ ΠΑΒΙΤΣ «Για έναν συγγραφέα τα όνειρα είναι θησαυρός»

Η λογοτεχνία του Μίλοραντ Πάβιτς αρνείται να μιμηθεί τη φόρμα της κλασικής

Έχετε πάει σε θεατρική παράσταση όπου μαζί με τα εισιτήρια σάς δίνουν και
«ψηφοδέλτιο» για να διαλέξετε ποια εκδοχή του έργου θα θέλατε να δείτε; Την
αρσενική ή τη θηλυκή; Έχετε; Ε, τότε θα έχετε δει το θεατρικό έργο του μεγάλου
Σέρβου συγγραφέα, Μίλοραντ Πάβιτς «Για πάντα και μια μέρα παραπάνω» που
παίχτηκε στη Μόσχα πρόσφατα. Λίγο πριν αρχίσει η παράσταση, και μετά το
μέτρημα των «ψήφων», μια φωνή ανακοίνωνε ποια εκδοχή είχαν διαλέξει οι θεατές
τής εκάστοτε βραδιάς. Η γυναικεία είχε χαρούμενο τέλος. Η ανδρική, τραγικό.

Κι όχι μόνον αυτό. Έχετε διαβάσει μυθιστόρημα που να είναι γραμμένο σαν
λεξικό; Ή σαν σταυρόλεξο; Ή σαν ριξιά από χαρτιά ταρό; Κι από τον τρόπο που
επιλέγετε να το διαβάσετε να εξαρτάται και το τέλος του μυθιστορήματος; Ή
έχετε πάει σε βιβλιοπωλείο να αγοράσετε ένα μυθιστόρημα για να βρεθείτε
μπροστά σε δυο αντίτυπα του ίδιου βιβλίου; Το ανδρικό και το γυναικείο; Το
μυθιστόρημα-λεξικό είναι το βιβλίο του Πάβιτς, Το Λεξικό των Χαζάρων,
όπου η δομή και το τέλος του αλλάζει πάντα από τον τρόπο ανάγνωσης. Και το
οποίο επίσης «βγαίνει και σε μπλε, βγαίνει και σε ροζ» αντίτυπο. Σε στυλ
σταυρόλεξου ο Πάβιτς έχει γράψει το Τοπίο ζωγραφισμένο με τσάι. Και οι
ταρό κάρτες σπαζοκεφαλιάζουν τους αναγνώστες τού Η τελευταία αγάπη στην
Κωνσταντινούπολη.

Τι προσπαθεί να επιτύχει μ’ όλα αυτά τα λογοτεχνικά τερτίπια ο Πάβιτς;
Σαν πολυσχιδή ψηφιδωτά τα μυθιστορήματά του «απαιτούν» από τον αναγνώστη να τα
συναρμολογήσει. Να τους δώσει σχήμα. Τρεις φορές διάβασα και ξαναδιάβασα το
διήγημά του «Το γυάλινο σαλιγκάρι». Και μόνο τότε αισθάνθηκα ότι
εξάντλησα τις δυνατότητες ερμηνείας του. Γιατί μας κάνει τη ζωή τόσο δύσκολη;
«Δεν θέλω να σε κάνω να με καταλάβεις», αντικρούει ο συγγραφέας, «αλλά να με
αισθανθείς. Να με προσεγγίσεις συναισθηματικά. Εκεί είναι το θέμα. Ποιος
χρειάζεται να κατανοήσει έναν πίνακα του Ρέμπραντ – εντάξει, δεν συγκρίνω τα
βιβλία μου με τους πίνακες του Ρέμπραντ, αλλά δεν χρειάζεται να τον
καταλάβεις».

«Ο αναγνώστης», συνεχίζει, «διαβάζει γιατί πάσχει από έλλειψη
διανοητικών και πνευματικών βιταμινών. Όταν λοιπόν ένα βιβλίο ανταποκρίνεται
σ’ αυτή του την ανάγκη θα το καταπιεί. Θα το ρουφήξει. Ασυνείδητα. Αλλά όταν
του προσφέρεις “βιταμίνη C” κι αυτός χρειάζεται “Ε”, ε, τότε δεν θα το πάρει.
Δεν θα το δεχθεί. Θα το απορρίψει. Είναι πολύπλοκος ο μηχανισμός».

Οικογενειακή παράδοση

Θα μπορούσε να είναι ο δίδυμος αδελφός του Λεχ Βαλέσα. Κατακόκκινα μάγουλα.
Πλατύ χαμόγελο. Και μάτια που τρεμοπαίζουν μ’ ένα μειδίαμα ευφορίας. Με τον
Πάβιτς συναντιόμαστε σε μια high-tech καφετέρια κοντά στο σπίτι του, σε μια
σικ περιοχή του Βελιγραδίου. Μαύρο πουκάμισο με μπεζ τιράντες και μπεζ ασορτί
πανταλόνι. Μαλλί ψαρό. Μοιάζει με καλοβαλμένο πενηντάρη κι ας είναι εβδομήντα
και. Γεννημένος στη πόλη όπου σμίγουν ο Δούναβης και ο Σάβα, το 1929, σπούδασε
ιστορία σερβικής λογοτεχνίας του 17ου, 18ου και 19ου αιώνα, την οποία
μετέπειτα δίδαξε και στο Πανεπιστήμιο του Βελιγραδίου. Ανήσυχο άτομο.
Ανικανοποίητο. Παράλληλα με τις πανεπιστημιακές του υποχρεώσεις έγραφε και
ποιήματα και διηγήματα, τα οποία, όμως, για πολιτικούς λόγους δεν του
επιτρεπόταν να δημοσιεύσει. «Άλλοι θα τα είχαν παρατήσει. Εγώ, συνέχισα. Και
εφόσον δεν μπορούσα να εκδίδω λογοτεχνία έγραφα βιβλία και άρθρα για τη
λογοτεχνία», δηλώνει.

Στο Πανεπιστήμιο δεν έμεινε και πολύ. Και για λίγο ασχολήθηκε με τις
μεταφράσεις ξένων λογοτεχνικών έργων. Από πάντα όμως σκόπευε να γίνει
συγγραφέας. Κι όταν τον ρωτήσεις, η απάντησή του είναι «είμαι συγγραφέας εδώ
και 200 χρόνια», εννοώντας ότι ακολούθησε την παράδοση της οικογένειας. Από
τον 18ο αιώνα και μετά η οικογένεια Πάβιτς κάθε δεύτερη γενιά «παρήγαγε» κι
έναν συγγραφέα. Κι ο ίδιος «έπεφτε» σε άρτια γενιά. Έτσι η καταξίωση ήρθε,
έστω κι αργά. Όταν ο Πάβιτς ήταν 38 χρόνων και το μυθιστόρημά του Το Λεξικό
των Χαζάρων άρχισε να γνωρίζει τέτοια επιτυχία που τον καθιέρωσε μια για
πάντα στο πάνθεον των διεθνώς πια αναγνωρισμένων λογοτεχνών.

«Να γράφεις Ελληνικά»

Όσο μιλάμε, ο συγγραφέας αφουγκράζεται. Τις συνομιλίες της παρέας απ’ το
διπλανό τραπέζι. Επιτήδειος ωτακουστής. Και του το λέω. Συμφωνεί. Και μου
εξηγεί πώς, όταν ήταν μικρός και μάθαινε Ελληνικά, οι παπάδες που τον δίδασκαν
του έδειχναν να γράφει προτάσεις που ηχούσαν Ελληνικά. «Απ’ τη στιγμή που
ηχούσαν ελληνικές ήταν και ΟΚ! Κι έτσι το αυτί μου έχει εκπαιδευτεί»,
διευκρινίζει, «επίσης από πάντα μ’ άρεσε να ακούω ιστορίες. Και προπάντων του
θείου μου, Nikola Paviz, του ποιητή. Δεν ήταν παραμύθια για βασιλιάδες. Αλλά
σχόλια και κουτσομπολιά. Για το τι έκανε ο ένας, τι έπαθε ο άλλος. Αλλά εμένα
μου ακόνιζαν το αυτί και τη φαντασία».

«Τα βιβλία μου είναι ευτυχισμένα»

«Τα όνειρα για μένα είναι ένα σημαντικό μέρος της λογοτεχνίας. Γιατί; Γιατί δεν είναι γραμμικά. Την ίδια στιγμή μπορεί να είσαι κι εκεί και εδώ», λέει ο Μίλοραντ Πάβιτς

Μυαλό εύστροφο. Ρηξικέλευθο. Ο Πάβιτς, μας δίνει μια λογοτεχνία, στη δική του
περίπτωση μαγικό ρεαλισμό, που αρνείται να μιμηθεί τη φόρμα της κλασικής. Ο
ίδιος απαιτεί μη-γραμμική αφήγηση στα βιβλία του. Φιλοδοξεί να ενεργοποιήσει
όχι μόνο τον εγκέφαλο του αναγνώστη αλλά και τα συναισθήματά του, τη διαίσθησή
του, την προδιάθεσή του για εσωστρέφεια… Επιδιώκει τη συνεργασία του. Σε μια
λογοτεχνία-παιχνίδι. «Από πάντα έπαιζα μουσική», διευκρινίζει, «βιολί. Στη
μουσική έχεις τη δυνατότητα να αυτοσχεδιάσεις. Όπως και στην αρχιτεκτονική.
Είναι τέχνες αντιστρέψιμες. Η λογοτεχνία όμως όχι. Ε, η φιλοδοξία μου ήταν να
μετατρέψω μια μη-αντιστρέψιμη τέχνη σε αντιστρέψιμη».

Και τα κατάφερε. Είναι ευτυχισμένος; Τον ρωτώ. «Τα βιβλία μου είναι
ευτυχισμένα», μου απαντά, «αλλά εγώ έχω περάσει πολλά, συμπεριλαμβανομένων και
τριών βομβαρδισμών. Δύο στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τώρα το 1999 με τους
Αμερικανούς. Τα νεύρα μας έχουν γίνει σμπαράλια. Ψυχολογικά όλοι μας στο
Βελιγράδι είμαστε άρρωστοι». Η αρρώστια φαίνεται να είναι κάτι που έχει παίξει
σημαντικό ρόλο στη ζωή του. Του θυμίζω μια έκφραση απ’ το Λεξικό των
Χαζάρων. Όταν ο Brankovich, ένας απ’ τους ήρωες του βιβλίου, που
δημιούργησε από λάσπη τον τρίτο του γιο «…του χάρισε και την αρρώστια έτσι
ώστε να μοιάζει περισσότερο με θνητό. Γιατί η αρρώστια λειτουργεί ως ένα
ζευγάρι μάτια για τον άνθρωπο». Μελαγχολεί παροδικά. Και μου λέει πως στην
οικογένειά του (είναι παντρεμένος με τη συγγραφέα Jasmina Mihailovic και έχει
τρεις γιους) ένα μέλος πάσχει από σοβαρή καρδιοπάθεια. Αλλάζουμε θέμα.

Πίνει μια γουλιά από το ποτό του. Είναι μεσημέρι. Κι από τους
φρουτοχυμούς, και τους καφέδες, έχουμε περάσει στη βότκα! Μια τελευταία
ερώτηση, λέω, πριν προλάβει και ενεργήσει το αλκοόλ. Έχει μέλλον το
μη-γραμμικό κείμενο; «Και μέλλον και παρελθόν. Το πρώτο μη-γραμμικό κείμενο
ήταν η Αγία Γραφή. Με παραπομπές και σχόλια στο περιθώριο. Τώρα ετοιμάζουν το
διήγημά μου Γυάλινο Σαλιγκάρι στο Διαδίκτυο. Απ’ τη μια πλευρά το
κείμενο και απ’ την άλλη εικόνες του ήλιου, της Χατσεψούτ…Το αμφίδρομο
μυθιστόρημα στο Διαδίκτυο έχει κι αυτό μέλλον. Είναι σαν ένα interactive
ηλεκτρονικό παιχνίδι. Όποιον δρόμο ανάγνωσης και να πάρεις θα βρεις και το
αντίστοιχο τέλος».

Τα μισά ανήκουν στον Θεό

«Τα όνειρα για μένα είναι ένα σημαντικό μέρος της λογοτεχνίας. Γιατί; Γιατί
δεν είναι γραμμικά. Την ίδια στιγμή μπορεί να είσαι κι εκεί και εδώ. Ένας
άνθρωπος μπορεί να είναι ο μισός ο εαυτός του κι ο άλλος μισός κάποιος άλλος.
Για έναν συγγραφέα τα όνειρα είναι θησαυρός. Τα όνειρά μας είναι 1.000 χρόνια
πιο παλιά από μας. Και ονειρευόμενοι επιστρέφουμε στην πρωτογενή – ευγενή –
μας φύση. Οι σκέψεις μας επίσης δεν είναι γραμμικές. Υπάρχει τεχνική για να
θυμόμαστε τα όνειρά μας. Την έμαθα στο Άθως. Με αυτοέλεγχο. Φθάνεις σε ένα
στάδιο που βλέπεις ένα ευφρόσυνο φως, όχι αυτό που διακρίνεται απ’ τα μάτια,
κάτι άλλο. Είναι η παρουσία του Θεού. Μόνο που η τεχνική αυτή είναι
επικίνδυνη. Και μπορεί να βλάψεις τον εαυτό σου. Γιατί διασπάσαι. Γιατί
γίνεσαι εσύ το αντικείμενο αυτής της περισυλλογής».

«Το ίδιο και με το γράψιμο. Ο συγγραφέας δεν πρέπει να ψεύδεται στον εαυτό
του. Να βάζει εμπόδια στον εαυτό του. Πρέπει να κοιτάζει μέσα του για να
μπορέσει να γράψει. Γιατί τότε παράγει το καλύτερο γράψιμο. Όταν γράφει
μηχανικά, αισθανόμενος ότι κάποιος τον καθοδηγεί. Τότε είναι που δεν πρέπει να
σταματήσει… για να κόψει κείμενα, να κάνει διορθώσεις, ή για να φανεί
έξυπνος, λογικός, ή μοντέρνος. Πρέπει να συνεχίσει το γράψιμο. Γιατί αυτό
είναι ευλογία Θεού. Όταν γράφουμε, πολλές ιδέες μας δεν χάνονται στο κενό; Και
δεν μπορούμε να τις θυμηθούμε; Ε, αυτές ανήκουν στον Θεό. Έτσι είναι το σωστό.
Δίκαιο. Έτσι είναι φτιαγμένα τα πράγματα. Τα μισά απ’ αυτά που κάνουμε, απ’
αυτά που κατέχουμε, πάνε στον Θεό. Και δεν πρέπει να θυμώνουμε γι’ αυτό».

INFO

Μερικά από τα βιβλία του

Το Λεξικό των Χαζάρων (Εκδ. Ηρόδοτος, 20,80 ευρώ) επίσης παίζεται και
ως θεατρικό έργο σε σκηνοθεσία του Σλοβένου σκηνοθέτη Thomas Pandur στο
Βελιγράδι από τις 29 Ιουνίου. Μετά θα παιχτεί στη Σλοβενία και στις υπόλοιπες
ευρωπαϊκές χώρες.

Τοπίο ζωγραφισμένο με τσάι (Εκδ. Ηρόδοτος, 20,80 ευρώ)

Η τελευταία αγάπη στην Κωνσταντινούπολη (Εκδ. Εστία, 14,10 ευρώ)

Το γυάλινο σαλιγκάρι (διηγήματα, Εκδ. Καστανιώτη, 8,31 ευρώ)

Για πάντα και μια μέρα παραπάνω (θεατρικό, Εκδ. Εστία 7,38 ευρώ)

Καπέλο από δέρμα ψαριού (Εκδ. Καστανιώτη, 7,28 ευρώ)