Αριστοφανική ερμηνευτική

Ο Γιάννης Μπέζος ως Λυσιστράτη, στην παράσταση του ΔΗΠΕΘΕ Πατρών

Δεν είναι όμως έτσι. Γιατί, αν το έπος καταγράφει αγώνες ενός έθνους να
υπάρξει, θέτει πρωτογενώς αφηγηματικά μοτίβα, εφευρίσκει τεχνάσματα και
αξιοποιεί κωδικοποιώντας ιδέες· έτσι και κάθε ερμηνευτική προσπάθεια είναι
ένας ομαδικός αγώνας να ανακαλυφθούν οι ανάλογες φόρμες μεταφοράς ενός
«κειμένου» σ’ ένα άλλο «κείμενο». Ιδού π.χ. η ερμηνεία της αριστοφανικής
κωμωδίας: υπάρχει ένα μεταφραστικό έπος, ένα μουσικό, ένα εικαστικό, ένα
υποκριτικό, ένα χορογραφικό. Σ’ αυτό το έπος υπάρχουν οι Αχιλλείς και οι
Θερσίτες, οι αξιοπρεπείς και οι υβριστές. Το έπος, κάθε έπος, και το
ερμηνευτικό, πέρα από τις επιμέρους δράσεις των ατόμων, ασκεί τη γοητεία με
την ποικιλία, τις αντιφάσεις του, τις νίκες και τις προδοσίες.

Από τη σύγχρονη ερμηνευτική, π.χ., του Αριστοφάνη που εγκαινίασε ο
πρωτοπόρος Αλέξης Σολομός (1956) έχουν ήδη παρέλθει 46 χρόνια και 45 από την
πρώτη σοβαρή ερμηνευτική προσέγγιση της «Λυσιστράτης» (1957). Ο γράφων έχει,
βέβαια, την εμπειρία της «Λυσιστράτης» με «άντρες» για ανδρικό κοινό του
θιάσου των αδελφών Μάνου, στις αρχές της δεκαετίας του ’50 (τελευταία χρόνια
των κατάπτυστων θιάσων των «μεταμορφωτών» – τραβεστί) στη μετάφραση του
Γιοφύλλη, θεωρώ όμως πως η σύγχρονη εποποιία της «Λυσιστράτης» αρχίζει με τη
μετάφραση του Θρ. Σταύρου, τη μουσική του Χατζιδάκι, τα εικαστικά του Βακαλό,
τη χορογραφία της Βαρούτη και την υποκριτική συμβολή της Αρώνη, του Νέζερ, του
Ζερβού, της Καρέζη, της Χαλκούση, της Ραυτοπούλου, του Άρη Βλαχόπουλου κ.τ.λ.

Έκτοτε παίχτηκαν οι μεταφράσεις του Βάρναλη, του Σφυρόερα, του
Βολανάκη, του Μύρη, του Λαζόπουλου, του Βαρβέρη, του Ταχτσή, ήδη κυκλοφορεί
του Μάτεσι και πριν από λίγες ημέρες του Αναστασόπουλου. Ο καθείς και τα όπλα
του. Μετά τον Χατζιδάκι την μελοποίησαν ο Θεοδωράκης, δύο φορές ο Μαρκόπουλος,
ο Κουρουπός, ο Παπαδημητρίου, ο Κραουνάκης, ο Δημητρίου, ο Σάββας, ο
Χριστιανάκης, ο Ανδρέου, τώρα ο Τσακνής κ.τ.λ. Ας μην προχωρήσω. Αν αυτό δεν
είναι εποποιία, τι είναι; Υπάρχουν συχνά ερμηνευτικά τέρατα; Όπως σε κάθε έπος
καιροφυλακτούν οι Λαιστρυγόνες, οι Κύκλωπες, οι Σειρήνες της μόδας και η Κίρκη
της αναισχυντίας. Πάντα κάτι καινούργιο, έστω και αρνητικά, αναφαίνεται και
αποτελεί ερμηνευτικό κέρδος, έστω κι αν το κέρδος έγκειται σ’ ένα απαγορευτικό
όριο, που καθιστά την ερμηνεία, την άποψη, το μοτίβο, τη λύση απαράδεκτη, όριο
πέραν του οποίου αρχίζει η προδοσία, η παραποίηση, η διαστρέβλωση ή το κιτς.
Φέτος κυκλοφορούν στην καλοκαιρινή πανελλήνια πιάτσα δύο νέες προσεγγίσεις της
Λυσιστράτης και μια νέα ανάγνωση των «Αχαρνέων». Και ο χορός καλά κρατεί.

Δύο ΔΗΠΕΘΕ φέτος ανταγωνίζονται στον αγώνα τον καλό της αριστοφανικής
ερμηνευτικής. Πατρών και Βεροίας. Στην Πάτρα επελέγη η μετάφραση του Κώστα
Ταχτσή (1976), που είχε παραγγελθεί από τον Ευαγγελάτο. Στη Βέροια
παραγγέλθηκε νέα μετάφραση στον πρωτοεμφανιζόμενο στο είδος, Νίκο
Αναστασόπουλο.

Ο Ταχτσής μετέφρασε τη «Λυσιστράτη» με φιλόλογο συμπαραστάτη την Ηρώ Λάμπρου.
Στην πρώτη του αυτή αριστοφανική προσέγγιση (ακολούθησαν οι «Βάτραχοι» και οι
«Θεσμοφοριάζουσες») υπήρξε άτολμος, κυρίως στις κυριολεκτικές βωμολοχίες του
πρωτοτύπου. Πιθανόν διότι δίσταζε, λόγω της σεμνοτυφίας εκείνη την εποχή του
κοινού, και πιθανότερο λόγω και της δικής του προσωπικότητας, που κατά τρόπο
εκπληκτικό διαχώριζε τελείως ζωή και τέχνη. Έχω κι άλλες φορές υποστηρίξει πως
κυρίως οι μεταφράσεις της κωμωδίας παλιώνουν πολύ γρήγορα. Και είναι κρίμα που
ο καλός μου φίλος, ο Ταχτσής, δεν ζει πια ανάμεσά μας για να μπορεί να
αναθεωρήσει το μεταφραστικό του πρωτόλειο. Όταν τύπωσε τις μεταφράσεις του
στον «Ερμή» με τους «Βατράχους», στην αφιέρωσή του σ’ εμένα έγραφε: «Από τον
ωριμότερο Ταχτσή».

Η μετάφραση και το ύφος της οδήγησαν τον Θ. Μουμουλίδη σε μια
μελαγχολική, μουντή, σοβαροφανή παράσταση, όπου κάθε στοιχείο της είχε μια
ποιότητα, αναμφισβήτητα, αλλά καμιά υφολογική σχέση με το άλλο. Π.χ. η μουσική
του Ανδρέου (και πρέπει να τον καλωσορίσουμε στο είδος – έχει ιδέες και
πρωτοτυπία) δεν είχε καμιά σχέση με τη χορογραφία της Αλίκης Καζούρη. Εκείνος
(και αυτό δεν είναι αρνητικό) χατζιδάκιζε και η χορογραφία μιουζικάλιζε! Ο
Δαμιανός Ζαρίφης είχε σχεδιάσει σύγχρονα φαντεζί κοστούμια τα οποία
προβάλλονταν σ’ ένα σκηνικό τείχος, μαύρο κι άραχνο, που έφερε την υπογραφή
τού σκηνοθέτη, άρα εξέφραζε το ύφος του και την άποψή του.

Ο Γιάννης Μπέζος είναι ένας μετρημένος ηθοποιός, λιτός και «λογικός». Η
«τρέλα» του κυκλοφορεί εντός ορίων. Πώς να σταθεί δίπλα του το ξεσάλωμα, στο
οποίο αφέθηκε ο ταλαντούχος Γεράσιμος Γεννατάς (Πρόβουλος). Τι σκηνική
τσαπατσουλιά, τι σάχλα, τι μπουλουκτσήδικη μετωπική μιμική ήταν αυτή! Και
παραδίπλα τα τηλεοπτικά καμώματα της Λοϊζίδου. Ο Πιατάς (Κινησίας) είναι
ηθοποιός που χρειάζεται ειδικούς χειρισμούς για να πείσει ο ιδιότυπος, έξοχος
συχνά, ρυθμός του. Αφέθηκε μόνος του να φλυαρεί σκηνικά, αφού δεν είχε
αντίλογο ανάλογου ρυθμού. Μόνο η Λαμπρόγιαννη είχε σκηνική παρουσία
ισορροπημένη, χιούμορ, τάιμινγκ και κωμικό ρυθμό. Από τον Χορό ξεχώριζε η
Μουμούρη και η Κουτομάρη, έναν διπλό Χορό καλοδουλεμένο, αλλά εκτός ύφους
αριστοφανικού. Αλήθεια, δεν προβλημάτισε καθόλου τον κ. Μουμουλίδη το γεγονός
πως μ’ αυτήν τη μετάφραση πριν από 26 χρόνια ο Ευαγγελάτος δημιούργησε μια
μυθική παράσταση με άντρες, όπου Κλεονίκη ήταν ο Σταυράκης (με κόκκινη
γενειάδα) και Μυρρίνη ο Λογοθέτης και, βέβαια, Λυσιστράτη ο Λευτέρης
Βογιατζής;

«Αχαρνείς» από το ΔΗΠΕΘΕ Βεροίας

Γεννημένος Δικαιόπολις ο Γιώργος Αρμένης

Στο ΔΗΠΕΘΕ Βεροίας οι «Αχαρνείς» ναυάγησαν. Πλήρως και αύτανδροι. Πιστεύω πως
ο Γιώργος Αρμένης είναι ένας από τους δυο-τρεις αριστοφανικότερους ηθοποιούς
μας. Γεννημένος Δικαιόπολις· ένας άνθρωπος της διπλανής πόρτας, πονηρός,
καπάτσος, καλοπερασάκιας, φιλοτομαριστής, πασιφίστας, μικροαστός· ένας τυπικός
αρχαίος Αθηναίος και ένας τυπικός σύγχρονος Έλληνας, καμπανελλικότατος.

Πέρα από την έως τώρα αριστοφανική του πείρα, οι υποκρίσεις του στον Ντε
Φιλίππο, στον Σκούρτη, στον Κορρέ τον οδηγούσαν σαφώς στον Δικαιόπολι. Και
έστησε στη σκηνή έναν ευανάγνωστο, λιτό, πανούργο και ευρύχωρο Δικαιόπολι. Εν
μέσω ενός ερμηνευτικού κομφούζιου. Κυριολεκτικά ένα ερμηνευτικό παράδειγμα του
τι σημαίνει «τρόμος του κενού». Εικαστική φλυαρία.

Οι νέες ταλαντούχες Αριάδνη Βοζάνη (σκηνικά) και Νικολαρεΐζη (κοστούμια)
αφέθηκαν να αυτοσχεδιάζουν χωρίς αναφορά σε κοινό υποκριτικό και ερμηνευτικό,
γενικά, κώδικα.

Ο νέος μεταφραστής Νίκος Αναστασόπουλος διασκευάζει χωρίς έλεος τον
Αριστοφάνη. Πλατειάζει και χωρίς ήθος και ύφος αερολογεί. Και από πάνω, όλα τα
χορικά του τα ξαναδιασκευάζει, για να τα κάνει τραγούδια ο Τσακνής.

Ο τελευταίος μετέχει στην παράσταση ως γκεστ σταρ, ανεξάρτητος και μόνος, με
συνοδεία παιδικής δημοτικής χορωδίας και δημοτικής μπάντας. Όπως στις
επαρχιακές πλατείες Κυριακή απόγευμα. Το κιτς σε αποθέωση. Και μέσα στη γενική
αυτή μουτζούρα πασχίζει να διασωθεί ο καλός ηθοποιός Καρύδης (Σωκράτης), ο
έμπειρος Μπουσδούκος, ο μετρημένος Χαλακατεβάκης, ο Μπάρας, ο Φώτης Μακρής.

Ο Αρμένης έχασε το παιχνίδι. Ανθρώπινο. Όλοι έχουμε δικαίωμα στο λάθος, ακόμη
και στο έγκλημα. Το πρόβλημα είναι πόσο το κατανοούμε και πόσο διορθώνουμε τα
λάθη μας. Το έγραψα παλαιότερα για κάποιες άτυχες «Εκκλησιάζουσες» του
Βολανάκη (σκηνοθέτη που εκτιμούσα απεριόριστα)· το γράφω τώρα και για τον
Αρμένη. Δεν θέλω να θυμάμαι αυτή την παράσταση. Θέλω να την ξεχάσω.

Ελπίζω να την ξεχάσουν (και δεν θα χάσουν) και οι συντελεστές της.