Ρaul Samuelson Πάσχει ο αμερικανικός καπιταλισμός

Οι τιμές των μετοχών στη χρηματιστηριακή αγορά της Νέας Υόρκης πέφτουν
εβδομάδα με την εβδομάδα όλο και σε πιο χαμηλά επίπεδα. Η οικονομική επιστήμη
μάς λέει ότι οι ανοδικές φούσκες ακολουθούνται από πτωτικές φούσκες. Μέρος της
αδυναμίας των αγορών, ωστόσο, οφείλεται στον σκανδαλώδη πλουτισμό ορισμένων
κορυφαίων στελεχών επιχειρήσεων εις βάρος των απλών μετόχων, αυτών που
αγοράζουν για πρώτη φορά μετοχές και των εργαζομένων που χάνουν τη δουλειά
τους και την αξία των επενδύσεών τους, οι οποίες προορίζονται για τη
συνταξιοδότησή τους.

Τελικά, η αμερικανική κυβέρνηση πολύ συχνά χάνει φορολογικά έσοδα λόγω των
λογιστικών αλχημειών των επιχειρήσεων και, επιπλέον, η φήμη του καπιταλισμού
υπονομεύεται. Οι περισσότεροι από τους έξυπνους αναλυτές δεν έχουν καταλάβει
τι πραγματικά έχει συμβεί. Μόλις πριν από 25 μήνες το αμερικανικό σύστημα του
μεικτού καπιταλισμού φαινόταν να είναι πρότυπο για όλο τον κόσμο. Μήπως, όμως,
ήταν ένα όνειρο; Μήπως ήταν απλώς ένα μεγάλο ψέμα; Μήπως οι λογιστές μας
έγιναν ξαφνικά ηλίθιοι; Μήπως απώλεσαν την ηθική τους, την πρώτη ημέρα της
νέας χιλιετίας;

Τα «σάπια μήλα»

Πού ήταν όλοι αυτοί οι κρατικοί λειτουργοί – ελεγκτές, εισαγγελείς και
δικαστές – οι θέσεις των οποίων δημιουργήθηκαν τη δεκαετία του ’30, στα
πλαίσια της πολιτικής του New Deal από τον Φραγκλίνο Ρούζβελτ, για να
εξασφαλίζουν τη νόμιμη συμπεριφορά των επιχειρήσεων και των χρηματοπιστωτικών
οργανισμών; Είναι τουλάχιστον αφελές να τείνει κάποιος να πιστεύει, όπως ο
φίλος του επιχειρηματικού κόσμου Τζορτζ Μπους και ο αντιπρόεδρος Ρίτσαρντ
Τσένι, ότι αυτό που τώρα χρειαζόμαστε είναι να καταδιώξουμε αυτά τα «σάπια
μήλα» στο καλάθι των επιχειρήσεων και να τα βάλουμε στη φυλακή για πολλά
χρόνια. Τόσο ο Μπους όσο και ο Τσένι πριν περάσουν το κατώφλι του Λευκού Οίκου
είχαν γίνει πλουσιότεροι, κάνοντας σε μικρότερη κλίμακα αυτά που έκαναν
γιγαντιαίες επιχειρήσεις όπως η Enron, η WorldCom και η Adelphia. Και για να
πούμε την πλήρη αλήθεια, ένας σεβαστός γίγαντας όπως η General Electric
κέρδισε τη ζηλευτή φήμη της χάρη στην ικανότητα του διευθύνοντος συμβούλου
της, Τζακ Γουέλτς, να «μαγειρεύει» τα κέρδη και τα λογιστικά της βιβλία.

Η οικονομική επιστήμη κατανοεί τις ρίζες του ζητήματος. Πολλοί κάτοχοι του
Βραβείου Νόμπελ πήραν το χρυσό μετάλλιο της οικονομικής επιστήμης χάρη στην
ανάλυσή τους για τις επιδράσεις της «ασυμμετρικής πληροφόρησης» στις
οικονομικές συναλλαγές και για τις συγκρούσεις συμφερόντων που προκαλεί. (Μια
λίστα από αυτούς θα περιελάμβανε τους Τζορτζ Στίγκλερ και Ρόναλντ Κοάσι του
Πανεπιστημίου του Σικάγου, τους Ουίλιαμ Βίνκρι και Τζόζεφ Στίγκλιτς του
Κολούμπια, τους Τζον Χικς και Τζέιμς Μίρλις από την Οξφόρδη και το Κέιμπριτζ
και τον Κένεθ Άροου του Στάνφορντ και του Χάρβαρντ).

Μάθημα για τον Μπους

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Ο Μπους και ο Τσένι πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι αυτές οι αντικοινωνικές
πράξεις έγιναν εφικτές χωρίς κανείς ουσιαστικά να παραβιάσει τον νόμο. Πιθανόν
ο Μπους και ο Τσένι του 2002 δεν μπορούν να βάλουν στη φυλακή τον Μπους και
τον Τσένι του 1986 και του 1998 για τις δικές τους «αντικοινωνικές» πράξεις.
Το θέμα είναι ότι στη μετά Ρέηγκαν, μετά Θάτσερ τάση προς τη δεξιά και προς
την ενίσχυση των επιχειρηματικών συμφερόντων, οι προηγούμενοι νόμοι
υποβαθμίστηκαν ντε φάκτο.

Ο Άρθουρ Λέβιτ, ο ικανός πρόεδρος της αμερικανικής επιτροπής κεφαλαιαγοράς την
περίοδο διακυβέρνησης Κλίντον, προσπάθησε να καταπολεμήσει τη διαφθορά στις
πέντε μεγάλες ελεγκτικές λογιστικές εταιρείες, των οποίων το ελεγκτικό τμήμα,
όταν διαπιστώνει «μαγειρέματα» των λογιστικών βιβλίων επιχειρήσεων, ντε φάκτο
γίνεται πιο ελαστικό, λόγω της επίδρασης του τμήματος παροχής συμβουλευτικών
υπηρεσιών. (Στην περίπτωση της Enron έγινε γνωστό ότι η ελεγκτική εταιρεία
Andersen λάμβανε 10 φορές μεγαλύτερες προμήθειες για τις συμβουλευτικές της
υπηρεσίες σε σχέση με τις προμήθειες για την ελεγκτική της δραστηριότητα).

Το 2001, ο νέος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Τζορτζ Μπους διόρισε
επικεφαλής της επιτροπής κεφαλαιαγοράς τον Χάρβι Πιτ, ο οποίος εργάστηκε ως
δικηγόρος και για τις πέντε μεγάλες ελεγκτικές εταιρείες. Η πρώτη κίνηση του
Πιτ ήταν να υποσχεθεί ότι η επιτροπή κεφαλαιαγοράς θα ήταν περισσότερο χαλαρή.
Η πραγματοποίηση χρηματιστηριακών συναλλαγών με βάση την εσωτερική πληροφόρηση
ήταν αδιανότητη στο πλαίσιο της αμερικανικής νομοθεσίας. Ο Ιβάν Μπόσκι πήγε με
χειροπέδες στη φυλακή αφού παραβίασε σχετική νομοθεσία. Στην εποχή του Μπους,
ένας μανικιουρίστας στελέχους επιχείρησης ή ο συμπαίκτης του στο γκολφ θα
μπορούσαν να γίνουν πλούσιοι μέσα σε μία ημέρα.

Οι παρανομίες

Όλοι οι φοιτητές των σχολών διοίκησης επιχειρήσεων γνωρίζουν ότι τα δικαιώματα
μετοχών που προσφέρονται στα στελέχη των επιχειρήσεων πρέπει να υπόκεινται
στις αρχές της λογιστικής επιστήμης. Όταν ένα στέλεχος πάρει ως δώρο
δικαιώματα μετοχών αξίας 10 εκατομμυρίων δολαρίων, πρέπει να φορολογηθεί γι’
αυτά άμεσα και η επιχείρησή του πρέπει να τα περάσει στα βιβλία της ως
δαπάνες. Όλοι οι λογιστές το διδάσκονται αυτό την πρώτη ημέρα που πιάνουν
δουλειά σε μια λογιστική εταιρεία.

Αυτό τηρείται; Όχι. Θα γίνει αυτό σύντομα νόμος; Πιθανόν όχι. Τα συμφέροντα
που αντιστέκονται στη θέσπισή του είναι ισχυρά. Έχει, τελικά, αυτό μεγάλη
σημασία; Ναι, διότι το ευρύ κοινό δεν κατανόησε ποτέ αυτή την πραγματικότητα:
τα δικαιώματα μετοχών είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο το 2002 τα κορυφαία
στελέχη επιχειρήσεων κέρδισαν 400 φορές περισσότερα από τον μισθό του μέσου
εργαζόμενου, ενώ το 1980 οι αποδοχές τους ήταν μόλις 40 φορές μεγαλύτερες.

Πειρασμοί

Ποιος πληρώνει, όμως, πραγματικά τον πλουτισμό των στελεχών; Οι μέτοχοι δεν
μπορούν να κατανοήσουν τον λόγο αυτής της μαζικής απαξίωσης των μετοχών τους
που συμβαίνει τους τελευταίους μήνες. Οι οικονομολόγοι της σχολής του Σικάγου
θα υποστηρίξουν ότι τα πανάκριβα δικαιώματα μετοχών μπορεί μερικές φορές να
αξίζουν τον κόπο αν λειτουργούν ως δωροδοκία για τους διευθύνοντες συμβούλους,
προκειμένου αυτοί να προασπίζουν τα συμφέροντα των μετόχων. Ναι. Μόνο που τα
πρόσφατα σκάνδαλα διδάσκουν ότι τα δικαιώματα μετοχών ουσιαστικά βάζουν σε
πειρασμό τον διευθύνοντα σύμβουλο να κάνει εκείνες τις κινήσεις που οδηγούν
στη χρεοκοπία της επιχείρησης και όχι στην ενίσχυση της αποδοτικότητάς της.
Αυτός είναι ο τρόπος να γίνει κάποιος πλούσιος από το παιχνίδι των δικαιωμάτων
μετοχών: να «μαγειρέψει» τα κέρδη της επιχείρησης και να πουλήσει μετοχές σε
εκείνους που έχουν προσδοκίες ότι θα κερδίσουν, ενώ θα κάνει φτωχότερους τους
εργαζόμενους και τους πιστωτές της.

Νέοι νόμοι

Το Κογκρέσο και ο πρόεδρος πρέπει άμεσα να ψηφίσουν έναν νέο νόμο, ο οποίος θα
αφορά τη διάθεση δικαιωμάτων μετοχών, θα απαγορεύει την αδιαφάνεια στα εκτός
ισολογισμού χρέη των επιχειρήσεων και το «μαγείρεμα» των κερδών και θα
προβλέπει συγκεκριμένες πολιτικές και ποινικές κυρώσεις για στελέχη, λογιστές,
χρηματιστές, τραπεζίτες και δικηγόρους που τείνουν να παρακάμπτουν τον νόμο. Η
διόρθωση του συστήματος δεν θα είναι εύκολη υπόθεση, αλλά το σύστημα μπορεί να
βελτιωθεί. Η δημοκρατία μας πρέπει να βάλει όρια.

(c) «Los Angeles Times Syndicate»

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος