Η ζωγραφική ως πλαστική χειρουργική

Μερικοί από τους 30 υπαίθριους πορτρετογράφους της Ρόδου – μοναδικό φαινόμενο στην Ελλάδα – επί το έργον. Σ’ αυτή την καθημερινή φυσιογνωμιστική, ψυχογραφική και σχεδιαστική εξάσκηση επί 6 μήνες κάθε χρόνο, κρύβεται ένας τεράστιος εμπειρικός θησαυρός που ζητά νέα αντιμετώπιση από ζωγράφους και κριτικούς

Αλήθεια, «τι είναι αυτό που το λένε πορτρέτο;». Γιατί πριν από αιώνες το
δικαίωμα να δουν το πρόσωπό τους απαθανατισμένο το είχαν μόνο οι βασιλείς ως
εκπρόσωποι του Θεού, ενώ τώρα το έχει και το επιδιώκει ο κάθε άνθρωπος, με
φωτογραφίες ή ζωγραφική και στα όρια του ναρκισσισμού; Γιατί υπάρχουν και
κάποιοι άλλοι λαοί που φοβούνται ότι η φωτογράφιση της μορφής τους θα τους
αφαιρέσει την ψυχή; Και γιατί οι Ευρωπαίοι αρέσκονται τόσο στην ιδέα να τους
ζωγραφίσουν το πορτρέτο οι υπαίθριοι ζωγράφοι σε χώρους υψηλής τουριστικής
έλξης, όπως το Παρίσι, η Ρώμη, η Βαρκελώνη και η δική μας Ρόδος;

Είκοσι χρόνια τώρα πηγαινοέρχομαι στο μαγευτικό νησί για την εκεί ιστορική
Δημοτική Πινακοθήκη (και τώρα πια: Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης) και πάντοτε
σταματώ και παρατηρώ τους υπαίθριους προσωπογράφους, σκορπισμένους σε καίρια
σημεία της Μεσαιωνικής Πόλης, με δείγματα εργασίας τριγύρω τους, έναν πελάτη
στην καρέκλα «παγωμένο» σε στάση μοντέλου και πολλούς άλλους στην ουρά να
παρατηρούν. Σαν εργαστήριο της Σχολής Καλών Τεχνών απλωμένο σ’ ολόκληρη την
πόλη μοιάζει το θέαμα, και σαν τελετουργία απαραίτητη για να συμπληρώσει τις
τουριστικές διακοπές των 1.500.000 ετήσιων επισκεπτών στο νησί, τη μόνη
ελληνική περιοχή με τέτοιου είδους ζωγραφική παραγωγή.

Ο πειρασμός για έναν τεχνοκριτικό είναι μεγάλος. Τι είναι αυτό που
εντοπίζει ένας υπαίθριους πορτρετογράφος στο πρόσωπο του μοντέλου του και το
αποδίδει στον πίνακα μέσα σε μία ώρα; Πώς ερευνά την φυσική και την ψυχική
έκφραση; Τι είναι αυτό που θέλει ο ίδιος ο ζωγράφος και τι ο πελάτης;

Η φυσιογνωμία του καθενός μας είναι μια ολόκληρη επιστήμη και τέχνη,
και το θυμηθήκαμε αυτές τις ημέρες, που ειδικοί συνεργάτες της Αστυνομίας
σχεδιάζουν βήμα βήμα τα πρόσωπα της 17 Νοέμβρη, όπως σε κάτι παλιά
ντετεκτιβίστικα κινηματογραφικά φίλμς. Μάτια, φρύδια, βλέμμα, μύτη,
ρινοχειλική κοιλότητα, φαρδιά ή στενά χείλη, πηγούνι, αναλογική κατατομή
συστατικών προσώπου, μαλλιά, χτένισμα, αυτιά, λαιμός. Ένας ολόκληρος κόσμος
από μεταβαλλόμενα γνωρίσματα που καθημερινά αντικρύζουμε στον καθρέφτη, αλλά
συχνά ξεχνάμε το πώς χτίστηκαν σιγά σιγά εν μέρει από τη φύση μας και εν μέρει
ως εργαλεία επικοινωνίας με τους άλλους ή με τα υποδείγματα που μας επηρεάζουν
από τα ΜΜΕ και τη διαφήμιση. Και παρακάτω, οι μυϊκές μάζες του προσώπου, τα
οστά, η φυσική και η ψυχολογική ηλικία αυτής της «αρματούρας», όπως θα έλεγε
ένας γλύπτης της παλιάς σχολής.

Σε ολόκληρη την ιστορία της εικόνας, όλοι οι απεικονιζόμενοι θέλουν να δουν το
πρόσωπό τους πιο νεανικό, πιο ονειρεμένο, πιο ξεχωριστό, ταυτόχρονα και πιο
κοντινό προς τα ιδανικά τους.

Ικανότητες πλαστικού χειρουργού πρέπει να έχει ο καλός πορτρετίστας, να
γνωρίζει όσα προαναφέραμε, μαζί με δερματολογία, μακιγιάζ, καθώς και
ψυχολογία, αφού η εξ αρχής σύμβαση είναι ότι ο πελάτης πρέπει να ευχαριστηθεί.

Μα είναι τέχνη όλα αυτά; Για τους μοντερνιστές όχι, για εμάς τους ιστορικούς
όμως είναι ένας τεράστιος ανεξερεύνητος κόσμος με τεράστια καλλιτεχνική
παράδοση, ανώνυμη ή επώνυμη, με πολλά κρυμμένα μηνύματα πολιτισμικής
ανθρωπολογίας. Μία πρώτης τάξεως εικονογραφική ύλη, την οποία ακόμη οι ίδιοι
οι αυτουργοί την σνομπάρουν και που σπάνια έχει προσεγγισθεί από τους ειδικούς
με αγάπη και αναλυτικά εργαλεία.

Πτυχιούχοι της ΑΣΚΤ είναι οι περισσότεροι από τους 30 υπαίθριους πορτρετίστες
της Ρόδου, αρκετοί με καριέρα παράλληλη σε κεντρικές γκαλερί της Αθήνας, αλλά,
δυστυχώς, και εμφορούμενοι από τον ξεπερασμένο μύθο των δασκάλων τους ότι η
τέχνη που πληρώνεται είναι «δεύτερη».

Προσωπικά, έχω εντελώς αντίθετη γνώμη: Σ’ αυτή την καθημερινή φυσιογνωμιστική
και σχεδιαστική εξάσκηση επί 6 μήνες κάθε χρόνο, κρύβεται ένας τεράστιος
εμπειρικός θησαυρός για τον ζωγράφο.

Με λίγη πίστη και με δημιουγική ανάπλαση, ορισμένοι από τους κατά
παραγγελίαν προσωπογράφους της Ρόδου θα μπορούσαν να αποτελέσουν ακόμη και ένα
κίνημα, μια καλλιτεχνική ομάδα, κάτι μεταξύ περφόρμανς και ζωγραφικής
ερμηνείας τού πώς στις διακοπές κάνουμε «σωματικό και ψυχικό σέρβις»,
αναζητώντας τον χαμένο εαυτό. Το περαιτέρω πεδίο είναι ανοιχτό και απάτητο.