Το υπεραιωνόβιο δέντρο του τρόμου

«Αν πρέπει να τινάξετε στον αέρα τη μισή ήπειρο και να προκαλέσετε ένα
λουτρό αίματος για να καταστρέψετε την πλευρά των βαρβάρων, μην έχετε κανέναν
ηθικό ενδοιασμό», έλεγε ο Καρλ Χάιντσεν, συγγραφέας του δοκιμίου «Ο φόνος».
Από τον Βίλχελμ Βάιτλινγκ, παραμονές της επανάστασης του 1848, μέχρι τον
Γιόχαν Μοστ, της δεκαετίας του 1880, μια ολόκληρη γερμανική θεωρητική Σχολή
δημιούργησε τις στέρεες ιδεολογικές βάσεις που έφτασαν το νήμα μέχρι και την
Μπάαντερ-Μάινχοφ. Αλλά αυτό είναι ένα μόνον κλαδί του δέντρου που αποκαλούμε
σήμερα «τρομοκρατία» και που έχει βαθιές ρίζες στους προηγούμενους αιώνες.

«Είναι πολύ ασφαλέστερο να προκαλείς φόβο από το να αγαπάς», έλεγε τον 15ο αιώνα ο Ν. Μακιαβέλι

Ο όρος φαίνεται να εισάγεται κατά τις εκκαθαρίσεις της Γαλλικής Επανάστασης,
το 1792, όταν βασίλευε ο τρόμος της γκιλοτίνας. Ωστόσο, θα πρέπει να
ανατρέξουμε σε ακόμη παλαιότερες εποχές. «Είναι πολύ ασφαλέστερο να προκαλείς
φόβο από το να αγαπάς», έλεγε τον 15ο αιώνα ο Μακιαβέλι. Άλλωστε, ούτε οι
δολοφόνοι του προέδρου Μπαρναμπέ Μπρισόν και των συμβούλων Ταρντίφ και Λαρσέ,
στο Παρίσι του 1588, επεδείκνυαν ιδιαίτερη αγάπη για τα θύματά τους. Ωστόσο,
δεν θα πρέπει να συνδέουμε το φαινόμενο με τις αγροτικές εξεγέρσεις του 14ου
και του 15ου αιώνα. «Η τρομοκρατία δεν είναι φαινόμενο της περιφέρειας, είναι
φαινόμενο αστικό», λέει ο ιστορικός Ντενίς Ρισέ. Άλλωστε, το μεγαλύτερο μέρος
του παρισινού πληθυσμού το 1792 είχε πρόσφατα αστικοποιηθεί. Η επανάσταση, για
μια σύντομη περίοδο, εξετράπη σε συλλήψεις υπόπτων, δημόσιες καταγγελίες,
γενικευμένη καχυποψία, δημόσιο έλεγχο της ατομικής συμπεριφοράς. Και ας είχε
προηγηθεί ο Διαφωτισμός, που έδινε μεγάλο βάρος στις ατομικές ελευθερίες.

Εκεί, όμως, που ο Τρόμος πήρε άλλες διαστάσεις ήταν στη Ρωσία. Ο χορός
ξεκίνησε το 1866, όταν ο φοιτητής Καρακόζοφ (αυτός που επρόκειτο να βαπτιστεί
Καραμαζόφ από τον Ντοστογιέφσκι) πυροβόλησε τον τσάρο Αλέξανδρο ΙΙ. Ήταν η
αρχή μιας μεγάλης μάχης ανάμεσα σε ανώνυμους δολοφόνους, που ανακατεύονταν με
το πλήθος, και την τσαρική εξουσία. Από το 1866 μέχρι το 1912, κατά κύματα,
νεαροί και νεαρές εκτελούσαν στις γωνίες των δρόμων διάφορους αξιωματούχους
που είχαν «καταδικάσει». Στις 4 Φεβρουαρίου του 1905 ο τρομοκράτης Καλιάεφ
πέταξε μία βόμβα κάτω από την άμαξα του δούκα Σέργιου Αλεξάντροβιτς. Το κεφάλι
του δούκα κύλησε στην πλατεία, ο κόσμος παρακολουθούσε. Λίγες ημέρες αργότερα,
η δούκισσα, παρούσα στο γεγονός, επισκέφθηκε τον Καλιάεφ στη φυλακή. Την
επίσκεψη περιέγραψε ο ίδιος ο Καλιάεφ, με γράμμα που έστειλε σε φίλο του
προτού εκτελεστεί: «Κοιταζόμασταν με ένα συναίσθημα μυστικιστικό, σαν δύο όντα
που επέζησαν: εγώ κατά τύχη, εκείνη διότι το θέλησε η Οργάνωση». Η δούκισσα
του προσέφερε μία εικόνα και εκείνος τη δέχτηκε. Στο δικαστήριο κατήγγειλε τα
εγκλήματα των κυβερνώντων και προειδοποίησε τους δικαστές για την επερχόμενη
επανάσταση. Την ώρα της εκτέλεσης δήλωσε πιστός, αλλά αρνήθηκε να φιλήσει τον
σταυρό.

Ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι αντελήφθη, καλύτερα από κάθε άλλον, τη φύση της ρωσικής τρομοκρατίας ίσως και γιατί είχε αναμειχθεί σε αυτήν

Όλοι στη Ρωσία, από τον Μπακούνιν μέχρι τον τσάρο Νικόλαο, έβλεπαν στη Δύση
έναν εκφυλισμό, αδυναμία και έλλειψη πίστης σε όλα τα κοινωνικά στρώματα. Και
όλοι έβλεπαν με δυσπιστία τον εκδυτικισμό, που εκείνα τα χρόνια ονομαζόταν
«εκγερμανισμός». Μόνον, όμως, ο Ντοστογιέφσκι έβλεπε καθαρά τη δική τους
παράνοια του τρόμου. Ήταν, βέβαια, και ο ίδιος συνωμότης, καταδικάστηκε σε
θάνατο, πέρασε αρκετό καιρό στη φυλακή. Η τρομοκρατία τού προκαλούσε θαυμασμό,
ανάμεικτο με φόβο, καθώς τον διέκρινε μια βαθιά κατανόηση του φαινομένου. Αυτό
που τον σαγήνευε είναι η δεύτερη φύση του τρομοκράτη, το φιλοσοφικό κενό στο
οποίο βάζει τον εαυτό του από τη στιγμή που αρχίζουν οι φόνοι. Η ιδέα απαιτεί
να σκοτώσεις. Ο Ντοστογιέφσκι μίλησε γι’ αυτά εγκαίρως, πριν ακόμη από το
μεγάλο τρομοκρατικό κύμα του 1880. Στους «Δαίμονες» καταγράφει ένα γεγονός που
τότε είχε περάσει σχεδόν απαρατήρητο. Τον φόνο του φοιτητή Ιβανόφ από την
«Εταιρεία του μίσους», την οποία είχε ιδρύσει ο Νετσάγιεφ. Ο Ιβανόφ γίνεται
Τσάτοφ και ο Νετσάγιεφ, Βερκοβένσκι. Λέει κάπου ο Βερκοβένσκι, παραφράζοντας
τον Μπακούνιν: «Χρέος μας είναι να καταστρέψουμε ολοκληρωτικά, παντού και
χωρίς έλεος. Ας ενωθούμε στον κόσμο των κλεφτών, τον μόνο αυθεντικό,
επαναστατικό κύκλο!».

Αξίζει να σημειωθεί ότι το έργο του Ντοστογιέφσκι απηχεί, ολόκληρο, έναν
πνευματικό τρόμο. Η ιδέα καταλαμβάνει τον άνθρωπο, τον απομακρύνει από την
πραγματικότητα, τον απομακρύνει από κάθε σύνορο, βγάζει στην επιφάνεια έναν
δεύτερο εαυτό, στα όρια της τρέλας. Όσο περισσότερο η Ρωσία παραδίδεται στον
τρόμο, τόσο περισσότερο ο Ντοστογιέφσκι πείθεται ότι πρόκειται για ασθένεια
που οφείλεται στο σχίσμα της καλλιεργημένης κοινωνίας και του λαού. Ερωτώμενος
κάποτε από έναν φοιτητή σε τι οφειλόταν το χάος της εποχής, απάντησε:
«Κόβοντας τις γέφυρες με το κοινωνικό ψέμα δεν πας στον λαό αλλά σε ένα ξένο
“άλλοτε”, σε ένα φανταστικό βασίλειο ενός ανθρώπου που δεν υπήρξε ποτέ».

Ο ιππότης της Αποκάλυψης

Ρώσοι επαναστάτες στα περίχωρα της Μόσχας

Είναι, πιθανόν, τυχαίο ότι ο Σάββας Ξηρός είναι – κατά δήλωσή του –
αγιογράφος, αλλά και παιδί ιερέα. Το στοιχείο αυτό ωθεί σε σχόλια περί
ανθρώπων υπεράνω πάσης υποψίας, όμως γεννά από μόνο του εντυπωσιακούς
συνειρμούς. Στην Ιταλία, η σχέση πλειάδας τρομοκρατών με την Εκκλησία είναι
φαινόμενο προς μελέτη. Πολλοί ανάμεσά τους υπήρξαν μέλη θρησκευτικών
οργανώσεων ή είχαν θρησκευτική παιδεία ή απλώς ζούσαν σε περίγυρο πιστών, έτσι
ώστε σε κάποια φάση της ζωής τους να κάνουν το βήμα της ρήξης. Και αρκετοί,
αργότερα, ακόμη και στη φυλακή, ακόμη και από εκείνους που είχαν προβεί σε
αποτρόπαιες πράξεις βίας, δήλωσαν μετάνοια και επαναπροσέγγισαν την Εκκλησία.
Πιστούς χριστιανούς βρίσκουμε ακόμη και στις τάξεις των Παλαιστινίων.

Αλλά και στην τσαρική Ρωσία το φαινόμενο της τρομοκρατίας είχε τη θρησκευτική
του πτυχή. Χαρακτηριστική είναι η εικόνα του τέταρτου ιππότη της Αποκάλυψης,
που διατρέχει τη φιλολογία του ρωσικού 19ου αιώνα και των αρχών του 20ού. Ο
συμβολιστής ποιητής Βαλερί Μπριούσοφ έγραψε το 1903 ένα διάσημο ποίημα, τον
«Χλωμό Ιππότη», όπου ο ιππότης της Αποκάλυψης εισβάλλει στον αστικό και
μηχανοποιημένο πολιτισμό. Ο φημισμένος τρομοκράτης Μπόρις Σαβίνκοφ έγραψε στη
Νίκαια, το 1909, με το ψευδώνυμο Ρόπτσιν, το μυθιστόρημα «Το ξεψυχισμένο
άλογο». Τα μέλη των ρωσικών ενόπλων ομάδων αναζητούσαν συχνά στην Αποκάλυψη το
νήμα της δικής τους φονικής συμπεριφοράς.

Αφορμή για τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο

Η δολοφονία του τσάρου Αλεξάνδρου ΙΙ, στις 13 Μαρτίου 1881

Καμιά φορά, οι τρομοκρατικές πράξεις έχουν ευρύτερες επιπτώσεις. Τέτοια ήταν η
περίπτωση της δολοφονίας, από ομάδα Σέρβων, του αρχιδούκα Φραγκίσκου
Φερδινάνδου, στο Σαράγεβο, στις 18 Ιουνίου του 1914. Η Αυστρία κήρυξε τον
πόλεμο στη Σερβία, η Γερμανία πήρε το μέρος της Αυστρίας, η Ρωσία το μέρος της
Σερβίας. Τη συνέχεια την ξέρουμε. Και η δολοφονία ήταν, πιθανόν, μόνον η
αφορμή.

Από εκεί και πέρα, όμως, τα πράγματα αλλάζουν δραματικά. Ο 20ός αιώνας
επιφυλάσσει στους ανθρώπους μια διαφορετική «διαχείριση» του τρόμου.

Περνάμε από τον απλό ιδεαλισμό και τον ερασιτεχνισμό σε έναν επαγγελματισμό
άλλου επιπέδου. Τόσο από την πλευρά των κρατών όσο και από την πλευρά των
τρομοκρατών. Για να αναδειχθεί και το γεγονός της μυστικής σχέσης, της σχέσης
συγκοινωνούντων δοχείων, που συχνά συναντάμε στον κρατικό αυταρχισμό και στην
τρομοκρατία.

Σύμφωνα με τον κοινωνιολόγο Ραούλ Ζιραρντέ, αιτία της δραματικής αλλαγής είναι
ο ολοκληρωτισμός. Ο Χίτλερ, το 1932, εκμυστηρευόταν στον πρόεδρο της γερουσίας
του Ντάντσιχ: «Ποιος σας είπε ότι σκέφτομαι να κάνω έναν πόλεμο σαν αυτόν του
1914; Οι στρατηγοί έχουν το ίδιο στείρους εγκεφάλους με οποιονδήποτε άλλον.
Αρκούνται στην επαγγελματική τεχνική τους.

Η στρατηγική μας συνίσταται στο να καταστρέψουμε τον εχθρό από το εσωτερικό.
Να τον υποχρεώσουμε να νικηθεί μόνος του. Πρέπει να υποκινούμε επαναστάσεις
στο σπίτι του εχθρού. Πραξικοπήματα, σαμποτάζ, δολοφονίες ηγετών. Έκανα την
επανάσταση βάση της πολιτικής μου».

Στην άλλη όχθη, ο Λένιν έλεγε ότι η παλαιομοδίτικη τρομοκρατία έπρεπε να δώσει
τη θέση της στην επαναστατική πράξη οργανωμένων και πειθαρχημένων μαζών. Το
κόμμα αποτελεί ταυτόχρονα στρατιωτικό και πολιτικό οργανισμό, ικανό να πάρει
την εξουσία. Αν αρκεί, έλεγε το 1911 ο Τρότσκι, να πάρεις ένα πιστόλι για να
πετύχεις τον σκοπό σου, τότε τι νόημα έχει η πάλη των τάξεων; Η επανάσταση,
συμπλήρωνε ο ίδιος αργότερα, κανονικά δεν συμπεριλαμβάνει την τρομοκρατία.
Αλλά η επανάσταση απαιτεί από τους επαναστάτες να θέσουν όλα τα μέσα που
διαθέτουν στην υπηρεσία του σκοπού τους.

Η εποχή της αθωότητας είχε τελειώσει. Και η πολιτική δολοφονία, συλλογική ή
ατομική, θα εθεωρείτο πλέον το πιο ασφαλές μέσο διατάραξης της καθεστηκυίας
τάξεως. Τα παλιά ρεφλέξ συναντώνται σπάνια πια. Ίσως μόνο στον Μουσολίνι της
πρώτης περιόδου, ο οποίος ρωτήθηκε από σοσιαλιστές για το πρόγραμμά του: «Ποιο
είναι το πρόγραμμά μας; Το πρόγραμμά μας είναι να σπάσουμε τα κεφάλια των
σοσιαλιστών».

Στις αρχές του 20ού αιώνα υποχωρεί η διάκριση που έκανε ο Διαφωτισμός ανάμεσα
στον πολιτισμό και τη βαρβαρότητα. Εκείνο το «Inter pacem et bellum nihil est
medium» (ανάμεσα στην ειρήνη και τον πόλεμο δεν υπάρχει κάτι ενδιάμεσο), που
είχε πει ο Grotius. Στη νέα εποχή, οι θεωρητικοί της βίας τη θεωρούν ηθικά
αναζωογονητική, καθώς αναστηλώνει τις αξίες της δράσης και του ηρωισμού, τις
οποίες η αστική τάξη υποβάθμιζε συστηματικά.

Όσοι τουλάχιστον δεν ασπάζονται απλώς τον κοινωνικό δαρβινισμό, ανάγοντας τη
βία σε βασικό κινητήριο μοχλό της εξέλιξης. Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι ο Λένιν
μελέτησε συστηματικά τον Κλαούζεβιτς, «έστω και αν οι σημερινοί τρομοκράτες
δεν κράτησαν παρά μόνον αυτό από τη διδασκαλία του», δηλώνει σκωπτικά ο
Ζιραρντέ. Όπως δεν είναι τυχαία και η εξομοίωση της πολιτικής με τον πόλεμο,
όπως συχνά βλέπουμε στην εποχή μας.

Σε ένα τέτοιο κλίμα, όπου ο πόλεμος γίνεται εντός των τειχών του εχθρού, η
τρομοκρατία βρίσκει πρόσφορο έδαφος. Η μάχη διεξάγεται και στο ψυχολογικό
πεδίο, καθώς ο σκοπός είναι να σβηστεί κάθε ίχνος εμπιστοσύνης προς την
πολιτική εξουσία.

Οι αντιδράσεις είναι ευπρόσδεκτες (όσο δεν φτάνουμε σε συλλήψεις, βέβαια),
διότι αναπαράγουν τη βία και αποσταθεροποιούν την κοινή γνώμη. Όλα αυτά, δε,
απαιτούν αληθινούς ειδικούς. Ο ρομαντικός 19ος αιώνας έδωσε τη θέση του σε
αυτό που ονομάστηκε «επαγγελματοποίηση του τρόμου».

Οι σύγχρονες οργανώσεις που έδρασαν στα τέλη του 20ού αιώνα

Ο Ζαν Μαρκ Ρουγιάν και η Ναταλί Μενισόν, την εποχή της σύλληψής τους από τη γαλλική Αστυνομία, το 1987

«Στις δυτικές κοινωνίες», λέει ο Μισέλ Βιβιορκά, στο βιβλίο του «Κοινωνία και
Τρομοκρατία», «η τρομοκρατία τύπου Γερμανίας, Ιταλίας, Ιαπωνίας και
καθυστερημένα της Γαλλίας και του Βελγίου φαίνεται να είναι προϊόν ανανέωσης
της αριστερής κουλτούρας τη δεκαετία του ’60, εξαιτίας και της κρίσης του
παραδοσιακού μαρξισμού-λενινισμού». Είναι η εποχή που γεννά τις σύγχρονες
οργανώσεις, οι οποίες έδρασαν τις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

– Η ιταλική οργάνωση Ερυθρές Ταξιαρχίες ξεκίνησε τον πόλεμο με την ιταλική
κυβέρνηση ήδη από το 1969. Με καλά οργανωμένο δίκτυο, κατάφερε να διατηρεί
κρησφύγετα και σε άλλες χώρες. Με διακηρυγμένο σκοπό να δημιουργήσει ένα
επαναστατικό καθεστώς μέσω της ένοπλης βίας, αλλά και να απομακρύνει την
Ιταλία από τη Δυτική Συμμαχία, πέτυχε το αποφασιστικότερο πλήγμα της – που από
πολλούς θεωρήθηκε όμως ότι γύρισε μπούμερανγκ -, όταν απήγαγε και κατόπιν
δολοφόνησε τον Ιταλό πρωθυπουργό Άλντο Μόρο.

– Η Action Directe (Άμεση Δράση) συγκροτήθηκε το 1979 στη Γαλλία, από τον Ζαν
Μαρκ Ρουγιάν και τη Ναταλί Μενισόν, από αναρχικούς δύο προηγούμενων μικρότερων
ομάδων. Άσκησαν βία (η οποία συμπεριελάμβανε βόμβες και δολοφονίες κατά Γάλλων
και ΝΑΤΟϊκών αξιωματούχων). Εξαρθρώθηκε το 1987.

– Η Φράξια Κόκκινος Στρατός αποτέλεσε τον διάδοχο της Μπάαντερ-Μάινχοφ στη
Γερμανία. Προέβη σε πράξεις βίας σε αστικές περιοχές σε όλη τη Γερμανία. Δεν
ξανακούστηκε, όμως, από το 1993, όταν μέλη της κατέστρεψαν μία καινούργια
φυλακή, χρησιμοποιώντας εκρηκτικά εκτιμώμενου βάρους 400 κιλών.

– Οι περιπτώσεις του ιρλανδικού IRA και της βασκικής οργάνωσης ΕΤΑ είναι
διαφορετικές, καθώς συνδέονται με αποσχιστικές διεκδικήσεις. Ειδικά η ΕΤΑ,
πάντως, η οποία προήλθε από διάσπαση του Εθνικιστικού Βασκικού Κόμματος,
συνδύασε στοιχεία ενός ανανεωμένου εθνικισμού με επαναστατικές διακηρύξεις
μαρξιστικού-λενινιστικού χαρακτήρα, που ήταν ασύμβατες με το κόμμα στο οποίο
στεγαζόταν πριν.