Μαργαριτάρια από την ασθένεια του όστρακου

Με την κριτική ικανότητα, δημιουργούμε τον ορίζοντα των εκλογών μας,
ιεραρχούμε τις ανάγκες μας, προτάσσουμε τις αρέσκειές μας. Αυτό στο οποίο
στρεφόμαστε μας ορίζει, αλλά και ό,τι αφήνουμε, μας ορίζει. Βασιλική οδός,
βέβαια, δεν υπάρχει. Μια αμβλυμένη κριτική ικανότητα, ίσως μπορεί να
προσπορίζει σ’ ένα συγκεκριμένο άνθρωπο μεγαλύτερη ευτυχία, από μια ακίνητη
και εποπτεύουσα κριτική ικανότητα. Σε κανένα ύψωμα δεν μας φτάνει η οξεία
κριτική ικανότητα. Αφενός ένα φανερώνεται, δέκα κρύβονται και αφετέρου η αρχή,
το τέλος και η ουσία πάντα θα μας διαφεύγουν. Ως προς το δεύτερο σκέλος
προτιμώ να αναφέρω τρόπους που εμποδίζουν την ανάπτυξη της κριτικής
ικανότητας, αν βέβαια δεχθούμε συμβατικώς ότι αυτή η ικανότητα μάς οφελεί.

1) Ο τρόμος και το άγχος που γεννούν οι εξετάσεις και ο ανταγωνισμός.
Θολώνουν όχι μόνο τη νοημοσύνη αλλά και τη συναισθηματικότητα, που είναι
εξίσου σπουδαία για την καλλιέργεια της κρίσεως.

2) Η ανελευθερία δεκαετιών από την ανεδαφική επιλογή των εξεταστικών
σπουδών. Δημιουργεί φόβο και ο φόβος τρώει τα σωθικά. Δεν έχει πλέον την
πραγματική μυρουδιά και την πραγματική γεύση η ζωή. Όλα περνάνε μέσα από τον
παραμορφωτικό καθρέπτη του φόβου. Εξαφανίζονται ως ασήμαντες οι άλλες χιλιάδες
επιλογές στη ζωή.

3) Η ασφυκτική -μέχρι πνιγμού- αγκαλιά των συγγενών -ιδίως των γονέων-
των μαθητών. Στα μάτια τους, όπου καθρεφτίζονται κάθε λεπτό οι χωρίς πείρα
μαθητές βλέπουν απαιτήσεις και μόνον απαιτήσεις, απλώς και μόνο για να
θαμπώσουν τον περίγυρο. Φορτώνουν σ’ αυτούς τους αδύνατους ώμους, σ’ αυτούς
τους μίσχους που δεν έχουν τη δυνατότητα εκλογικεύσεων και επεξεργασιών,
δεκάδες τόνους προσωπικών απωθημένων. Πόσο θα ήθελε να τους βροντοφωνάξει ο
μαθητής «αν μ’ αγαπάτε, μην μ’ αγαπάτε» ή καλύτερα «αγαπήστε με χωρίς
προϋποθέσεις και ανταποδόσεις» ή ακόμα καλύτερα, «αφήστε μου την ψυχή μου
ελεύθερη».

4) Η τυφλότητα της κοινωνίας στις πραγματικές ανάγκες. Υπάρχει καιρός
του ζειν -η νειότη- και καιρός του θνήσκειν. Και την ελάχιστη ευωδιαστή ανάσα
της νεότητος την καταβάλουμε με τεράστιο τόκο στο ταμείο του γήρατος. Απόλυτο
δικαίωμα και του πιο «σκράπα» μαθητή είναι η ευτυχία και η χαρά μόνον και
μόνον επειδή ζει. Αντί αυτού, βλέπουμε μαραζωμένα εφηβικά πρόσωπα, πλέον και
σε παιδιά του Δημοτικού. Δόξα τω θεώ υπάρχει και άλλο πεδίο μάχης φοβερών
αντιπάλων. Το νηπιαγωγείο όπου μπορούμε να εισάγουμε μάθημα υπολογιστών και
την εκδίκησή μας επειδή γερνάμε. Μεγάλη είναι η τιμωρία της απολαύσεως απ’ την
ίδια τη ζωή, δεν χρειαζόμαστε και την τιμωρία της εκπαιδεύσεως.

5) Η χαζοχαρούμενη επιδίωξη της γνώσεως. Δεν γεννηθήκαμε για να
καταλάβουμε -όποιος κάτι κατάλαβε ας μας το πει- αλλά για να ζήσουμε το θαύμα
της αφής, της οράσεως, να ζήσουμε με χαρά και με καϋμούς άλλης τάξεως, να
γελάσουμε και να κλάψουμε. Μάλιστα κάτι υπαινίσσεται το θέμα για την
σπουδαιότητα της «εποχής της πληροφορίας». Βγαίνει ο ήλιος απ’ την Δύση,
βγάλαμε τρίτο μάτι, ερωτευόμεθα διαφορετικά και δεν το αντιλήφθηκα;

6) Ο ετεροφωτισμός. Δεν καλλιεργείται η κριτική ικανότητα όταν ολόκληρη
η κοινωνία είναι καθηλωμένη στο ψυχολογικό στάδιο του Δημοτικού Σχολείου. Και
ο πιο αυτάρκης ενήλιξ με μάτια σκύλου εκλιπαρεί όλη του τη ζωή τον καλό βαθμό.

7) Η αποσύνδεση της γνώσεως απ’ το παιχνίδι και τη χαρά. Μπορεί το
σχολείο να μάθει στο παιδί να φυτεύει και να περιποιείται μια πιπεριά; Τότε να
δείτε καλλιέργεια της κριτικής ικανότητος. Και το πιο ταπεινό αγκάθι
εμπεριέχει απείρως περισσότερη ποιητικότητα, μυστήριο, θέλξη και χρησιμότητα
κι απ’ τον τελειότερο υπολογιστή.

8) Η λατρεία της αποδοτικότητος και της παραγωγικότητος. Ο μη
αποδοτικός μαθητής νιώθει περισσότερο ανάπηρος απ’ τους φυσικά ανάπηρους. Όσο
δεν εισάγεται στα σχολεία ως πρωτεύον μάθημα, αυτό που ο Δημήτρης Χατζής
αποκαλεί «χαζευτική τέχνη» καμία κριτική ικανότητα δεν θα αναπτύσσεται. Όλες
οι ικανότητες φυτρώνουν και καλλιεργούνται στο γόνιμο έδαφος της τεμπελιάς.
Απλώς να βαδίζουμε και να χαζεύουμε τα αστέρια, την φωσφορίζουσα αμμουδιά, τις
υπέροχες γκριμάτσες και τα πρωτότυπα βλέμματα αυτών που στερούνται «κριτικής
ικανότητος», τους γερανούς, την βροχή, τα φεύγοντα σύννεφα. Αλλά να βαδίζουμε
αμέριμνοι, ολόκληροι και όχι η μισή ψυχή να νοσταλγεί απ’ το παρελθόν και η
άλλη μισή να προσδοκά από ένα μέλλον που δεν έρχεται ποτέ.

9) Η άποψη πως η ζωή μπορεί να περιμένει. Το περίφημο «καιρός του
σπέρνειν και καιρός του θερίζειν». Ιδού ο μηχανισμός. Μέχρι τα τριάντα
σπουδάστε εν τρόμω. Μετά ζείτε. Κατόπι κάντε οικογένεια, δουλέψτε δεκαεξάωρα,
μετά ζείτε. Κατόπι διασφαλείστε τα κεκτημένα, μετά ζείτε. Κατόπι φυσικά
έρχεται το γήρας και μας θερίζει ο θάνατος.

10) Θέματα προς ανάπτυξη σαν το παραπάνω, γιατί προαπαιτούν τη συμφωνία
του μαθητή σ’ ένα στερεότυπο, έστω κι αν είναι αληθοφανές. Άσε που το
συγκεκριμένο θέμα έχει και επίχρισμα, μοντερνικότητος και προοδευτικότητος.

Σημείωση: Πλάι και στο μεγαλύτερο κακό ανιχνεύει κανείς και ένα καλό. Το καλό
αυτής της χειρίστης εκπαιδεύσεως είναι πως η συνεχής πίεση, μετά από πολλά
χρόνια, μπορεί να αφυπνίσει μερικά πνεύματα -σαν το μαργαριτάρι που
σχηματίζεται απ’ την ασθένεια του όστρακου. Αλλά τέτοια επίγνωση καλύτερα να
λείπει. Δεν διαρκεί χίλια χρόνια η ζωή και η νεότης, δυστυχώς, είναι ένα μικρό
μέρος της.

Α΄ Διόρθωση: Μονάδες 15/50

Ελλιπής, ιδιαίτερα ως προς το β΄ σκέλος της ερώτησης, που είναι οι τρόποι
με τους οποίους μπορεί να καλλιεργηθεί η κριτική στη σύγχρονη κοινωνία της
πληροφορίας. Δεν υπάρχει ενότητα επιχειρημάτων και πειστικότητα
επιχειρηματολογίας. Απλά κάνει αναφορές.

Β΄ Διόρθωση: Μονάδες 23/50

Εύστοχες παρατηρήσεις, καίριος προβληματισμός πάνω στα φλέγοντα ζητήματα,
στα αδιέξοδα της εκπαίδευσης, στο έγκλημα που διαπράττεται στην ανάπτυξη και
γενικότερα στη ζωή του νέου. Το λεξιλόγιο και η δομή είναι εκτός…