Δρόμοι

Ο Αντρέ Μπρετόν…

… καλούσε κάποτε τους σουρεαλιστές «να κατέβουν στους δρόμους με το πιστόλι
στο χέρι και να πυροβολούν κατά βούληση το πλήθος». Η ζωή μιμείται την τέχνη.
Πολλοί άλλοι «ισμοί» έσβησαν, αλλά ο σουρεαλισμός κυριάρχησε στον εικοστό
αιώνα. Ήταν ένας τρόπος να βλέπει κανείς τον κόσμο και προπαντός να τον ζει.
Σε ένα μανιφέστο του, το 1923, ο Μπρετόν διακήρυττε ως στόχο του «τη φυγή από
το ανθρώπινο είδος». Ό,τι οι άλλοι θεωρούσαν ψυχική νόσο, οι σουρεαλιστές το
έβλεπαν σαν άκρατη ηθική υγεία και άφηναν αμολητά τα πιο ατίθασα ένστικτα που
κάθε πολιτισμός προσπαθεί να καταστέλλει.

Ο Νταλί…

… που είχε ενδώσει σε σεξουαλικές φαντασιώσεις με τον Χίτλερ, έλαμπε από
αγαλλίαση μπροστά στο φαινόμενο της υδρογονοβόμβας: το εύφλεκτο λειωμένο ρολόι
στον πίνακά του «Η εμμονή της μνήμης» μάλλον έχει υποστεί τις συνέπειες της
ραδιενέργειας. Οι σουρεαλιστές έζησαν τις πιο μεγάλες στιγμές της δόξας τους
με πράξεις καταστροφής. Ο Μπρετόν προειδοποιούσε τον κόσμο «να ετοιμαστεί για
μερικές εκρήξεις». Αποδείχθηκε πως είχε δίκιο. Στην τέχνη, παρατηρεί ο
συγγραφέας Πίτερ Κόνραντ με αφορμή της έκδοση μιας εγκυκλοπαίδειας του
σουρεαλισμού από τον Ζεράρ Ντουροζόι, οι σουρεαλιστές δεν έδειχναν κανένα
ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Γιατί θα έπρεπε άλλωστε; Φτάνει να ψάξουμε λίγο για να
τη βρούμε κρυμμένη μέσα στη ζωή.

Οι στρατευμένοι…

… στην πολιτική «χρέωναν» πάντα στον σουρεαλισμό πως δεν κατόρθωσε να
αλλάξει την κοινωνία. Σάμπως την άλλαξαν αυτοί; Άλλωστε, οι σουρεαλιστές
πίστευαν περισσότερο στον μαρκήσιο Ντε Σαντ παρά στον Μαρξ. Ο έγκλειστος της
Βαστίλλης δεν περίμενε την απελευθέρωση του ανθρώπου από την πολιτική
διαμαρτυρία αλλά από την ερωτική φαντασία. Ετοιμάζοντας μια έκθεση στο Παρίσι,
το 1959, ο ζωγράφος Μαρσέλ Ντισάν είχε σχεδιάσει την είσοδο σαν έναν
λαστιχένιο κόλπο, για να χαλαρώνουν περνώντας μέσα από το βελουδένιο άνοιγμά
του οι επισκέπτες, ενώ μια μαγνητοταινία αντηχούσε τις μικρές κραυγές του
έρωτα. Ο Ντουροζόι, που θεωρεί τον σουρεαλισμό μια παρισινή υπόθεση, δεν
κρύβει το παράπονό του που υπέκυψε στον καταναλωτισμό, με το πέρασμά του στην
άλλη όχθη του Ατλαντικού, όπου η εμπορική ικανοποίηση κάθε επιθυμίας αφαίρεσε
από τη δύναμή του.

Η ιστορία…

… πάντως μοιάζει να μην έχει τελειώσει. Έστω και αν εκείνο το κάλεσμα του
Αντρέ Μπρετόν στα όπλα δεν φαίνεται να πηγαίνει στα σωστά αυτιά. Εκείνοι που
αποδέχονται σήμερα την πρόκληση δεν είναι εξεγερμένοι διανοούμενοι, αλλά
τρομοκράτες. Οι βόμβες τους είναι τα «αριστουργήματά» τους. Από αυτή την
άποψη, ο κόσμος μας δεν έπαψε να είναι σουρεαλιστικός ούτε στον εικοστό πρώτο
αιώνα. Η πίστη μας σε μια ασφαλή, στέρεη και προσγειωμένη πραγματικότητα έχει
κλονιστεί. Και η πολιτική δεν φτάνει πια για να εγγυηθεί την ηθική μας υγεία.