Διαστάσεις Ο βασιλιάς των φιλοσόφων

Συνθέτει τον αέρα, το νερό, το φως και τα ορυκτά. Αποθηκεύει την ξηρασία,
τη βροχή, τον πάγο και τον αέρα. Δένδρο, ο βασιλιάς των φιλοσόφων.

Δένδρα: εκτός από το να κλαίνε, μπορούν και να σκεφτούν

Τα κοιτάζουμε, τα θαυμάζουμε, αναζητούμε καταφύγιο στη σκιά τους. Τα κόβουμε,
τα αξιοποιούμε, τα χρησιμοποιούμε για να ζεσταθούμε, τα κάνουμε κατάρτια ή
οδοντογλυφίδες. Ο λογοτέχνης τα περιγράφει, ο καλλιτέχνης τα ζωγραφίζει, ο
βοτανολόγος τα εξετάζει κάτω από το μικροσκόπιο. Υπάρχουν δένδρα της
ελευθερίας, δένδρα του φωτός και του διαβόλου, δένδρα της ζωής και του
θανάτου, δένδρα της γνώσης και της τρέλας, υπάρχει ακόμη και δένδρο των
φιλοσόφων, όπως ονόμαζαν οι αλχημιστές τον υδράργυρο. Τι ενδιαφέρον έχει όμως
ένα συνηθισμένο, καθημερινό δένδρο για τον φιλόσοφο; Είναι δυνατόν η
«δενδρολογία» να αποτελεί την αρχή που διέπει τη μυθολογία, τη θεολογία, την
αισθητική;

Αυτό ακριβώς προσπαθεί να αποδείξει ο Ρομπέρ Ντυμά στο βιβλίο του «Δοκίμιο για
το δένδρο», που μόλις κυκλοφόρησε στη Γαλλία από τις εκδόσεις Actes Sud. Ο
συγγραφέας ξεκινά από τα βασικά: από το ξύλο (boscus) βγαίνει το βιβλίο (book,
bouquin, Buch), από το θρόισμα των φύλλων της ιερής βελανιδιάς προσπαθούσαν να
καταλάβουν οι ιερείς τα λόγια του Δία, σε ιερά φύλλα φοίνικα έγραφε η Σίβυλλα
τους χρησμούς της, από τα δένδρα παράγονται τα εκκαθαριστικά σημειώματα της
Εφορίας, οι μισθοδοτικές καταστάσεις, τα φέιγ-βολάν, τα μπλοκ και το
στυπόχαρτο. Το δένδρο κάνει αισθητή την υλική του παρουσία πίσω από τα βιβλία
και τις εφημερίδες μας. Αλλά προσφέρει κι ένα πλήθος συμβόλων στον μύθο, στη
θρησκεία και στην ποίηση, μια δεξαμενή μεταφορών την οποία αξιοποιούν η
λογοτεχνία, η γλωσσολογία, η φιλολογία. Δικαιολογεί απολύτως, έτσι, τη λατρεία
που του επιφύλασσαν ανέκαθεν όλοι οι λαοί της γης και την κυρίαρχη θέση που
κατέχει στο φαντασιακό.

Γι’ αυτά ακριβώς τα μορφολογικά του χαρακτηριστικά, για την ακινησία του, για
την κατακόρυφη δομή του, για το γεγονός ότι ανήκει σε έναν «εξω-ανθρώπινο»
χρόνο, το δένδρο έπαιζε πάντα τον ρόλο συμβόλου σε όλες τις αρχαϊκές
θρησκείες. Σε τελευταία ανάλυση, γράφει ο βιβλιοκριτικός της
Λιμπερασιόν, είναι λιγότερο τρομακτικό από τις υπόγειες και διαβολικές
δυνάμεις που ο άνθρωπος αγνοεί παντελώς τις προθέσεις τους. Είναι πιο «δίκαιο»
από τις ουράνιες δυνάμεις που πολλές φορές παρερμηνεύουν από εκεί πάνω τις
προθέσεις των ανθρώπων. Το δένδρο αποτελεί έτσι τον «κανόνα» του κόσμου, το
υποστήριγμά του θα έλεγε κανείς, που τον κάνει να σταθεί όρθιος, που συνδέει
τα σκόρπια κομμάτια του και αποτρέπει τη διαρκή πολεμική αντιπαράθεση.
Μεσολαβώντας ανάμεσα στις κρυμμένες δυνάμεις, το δένδρο φέρνει σε επαφή το
πάνω με το κάτω, και αντιστρόφως, το χθόνιο με το αέρινο, το σκοτεινό με το
φωτεινό, τη γη με τον αέρα, το νερό με τους ανέμους. Η ιτιά δεν μπορεί μόνο να
κλάψει. Μπορεί και να σκεφτεί.