ΜΑΡΙΑ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΟΥ «Εμπρός για ανοικτή έκτιση ποινής»

«Τα σκανδιναβικά συστήματα ανοικτής έκτισης έχουν τα πρωτεία», εξηγεί η εγκληματολόγος Μαρία Αρχιμανδρίτου, ειδικευμένη σε θέματα σωφρονιστικής, και σημειώνει ότι τα δύο τρίτα των κρατουμένων στη Δανία εκτίουν ποινή σε ανοικτές φυλακές

Η φυλακή είναι το μεγαλύτερο, ίσως, ταμπού του πολιτισμού μας. Το δικαίωμα και
καθήκον μας για ενημέρωση, στη σημερινή, τηλεοπτική μας δημοκρατία, σταματά
εκεί που σταματούν και οι κάμερες, στα δικαστήρια ή έξω από τα τείχη της
φυλακής, με τελευταία εικόνα έναν άνθρωπο με χειροπέδες που προσπαθεί να τις
αποφύγει.

Ευτυχώς, εκτός από τους σωφρονιστικούς υπαλλήλους, υπάρχουν και πολλοί ικανοί
επιστήμονες που ασχολούνται με τα εντός των τειχών. Ανάμεσά τους η Μαρία
Αρχιμανδρίτου, εγκληματολόγος της νέας γενιάς, που προσπαθεί, με πλούσιο και
εντατικό ερευνητικό, διδακτικό και κυρίως συγγραφικό έργο, να αναδείξει και
στην Ελλάδα πλευρές της θεωρητικής εξέλιξης στις οποίες η χώρα μας έχει δείξει
καθυστέρηση.

Πέρυσι δημοσίευσε το βιβλίο «Γυναίκες και έκτιση των ποινών» (Εκδόσεις
Σάκκουλα), πρωτότυπη εργασία που εκθέτει τη θέση της γυναίκας στο σωφρονιστικό
σύστημα, από τον 16ο μέχρι τον 19ο αιώνα, οπότε και διαμορφώθηκε και το
σημερινό καθεστώς. Λίγο πριν όμως είχε συγγράψει ένα βιβλίο για το οποίο
εύκολα θα διακινδύνευε κανείς την πρόβλεψη ότι θα αποτελεί για αρκετά χρόνια
σημείο αναφοράς και συζήτησης. Ονομάζεται «Η ανοικτή έκτιση της ποινής»
(Εκδόσεις Ελληνικά Γράμματα) και εμβαθύνει, στις 650 σελίδες του, στο θέμα των
ελαστικών μορφών έκτισης της ποινής. Ξεκινά από μία ιστορική παρουσίαση του
ζητήματος, εκθέτει τη λειτουργία του συστήματος της φυλακής και τις
προβληματικές πλευρές του, κάνει συγκριτική ανάλυση ποικίλων τρόπων οργάνωσης
της ελαστικότητας που εφαρμόζονται σε 22 χώρες. Συνεχίζει με παρουσίαση της
ελληνικής πραγματικότητας σε σχέση με τα θέματα αυτά και τελειώνει με όλο το
σύγχρονο, διεθνές θεωρητικό οπλοστάσιο ως προς την ανοικτή έκτιση της ποινής.

Επιβράβευση του έργου της αυτού αποτέλεσε η πρόσκλησή της ως επισκέπτριας
καθηγήτριας Εγκληματολογίας αλλά και ως ερευνήτριας στο Πανεπιστήμιο Loyola
του Σικάγου, όπου μεταβαίνει σταθερά τα τελευταία χρόνια, για τρεις-τέσσερις
μήνες κάθε φορά. Είχε προηγηθεί η πρόσκλησή της, ως επισκέπτριας επιστήμονος
στο Ινστιτούτο Φιλοσοφίας και Κοινωνιολογίας του Δικαίου του Πανεπιστημίου του
Saarland-Saarbruecken, στη Γερμανία. Η Μαρία Αρχιμανδρίτου – που έκανε τις
βασικές της σπουδές στη Θεσσαλονίκη – έχει γράψει δύο ακόμη επιστημονικά
βιβλία, ενώ έχει δημοσιεύσει εννέα ποιητικές συλλογές και έχει μεταφράσει, για
λογαριασμό των Εκδόσεων Πόλις (1998), το βιβλίο του Norberto Bobbio «Ισότητα
και Ελευθερία».

«Η ανοικτή έκτιση εφαρμόζεται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό σε όλα τα
ανεπτυγμένα αλλά και πολλά αναπτυσσόμενα κράτη», λέει στα «ΝΕΑ» η Μαρία
Αρχιμανδρίτου. «Την ευρύτερη αποδοχή είχε στις σκανδιναβικές χώρες, με πρώτη
και καλύτερη μέχρι σήμερα εφαρμογή αυτή της Δανίας (τα 2/3 των κρατουμένων
εκτίουν ποινή σε ανοικτές φυλακές), ενώ ακολουθούν τα κράτη της Κεντρικής
Ευρώπης. Αυτό που είναι αξιοσημείωτο είναι ότι και στα κράτη που παρουσιάζουν
υπέρμετρη αύξηση του ποινικού πληθυσμού, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των
ΗΠΑ, ένα σημαντικό ποσοστό των κρατουμένων (άνω του 30%) εκτίει ποινή σε
καθεστώς ελάχιστης ασφάλειας (minimum security) που είναι το ομόλογο της
ευρωπαϊκής ανοικτής έκτισης».

Σύμφωνα με το Διεθνές συνέδριο της Γενεύης του 1955, ως ανοικτά καταστήματα
ορίζονται εκείνα όπου υπάρχει έλλειψη υλικών και φυσικών εμποδίων κατά της
απόδρασης και τα οποία χαρακτηρίζονται από την ηθελημένη πειθαρχία και το
συναίσθημα ευθύνης του κρατουμένου έναντι της κοινότητας εντός της οποίας
διαβιοί.

«Η Ευρώπη θα μπορούσε να χωριστεί σε μία τριών ταχυτήτων πορεία εξέλιξης των
εκτιτικών συστημάτων», εξηγεί η Ελληνίδα εγκληματολόγος: «Στην πρώτη ταχύτητα
εξέλιξης εντάσσονται τα συστήματα των σκανδιναβικών χωρών, στη δεύτερη αυτά
της Κεντρικής Ευρώπης, τα πρώην δυτικοευρωπαϊκά, ενώ στην τρίτη ταχύτητα
περιλαμβάνονται τα συστήματα των χωρών της πρώην Ανατολικής Ευρώπης που
προσπαθούν να προλάβουν τις εξελίξεις του δυτικού μοντέλου ανάπτυξης».

Όσον αφορά την άλλη πλευρά του Ατλαντικού, «οι δυνατότητες που διανοίγονται με
την έκτιση της ποινής τόσο για τους κρατουμένους όσο και για το κράτος
δοκιμάζονται με τεράστια ευελιξία κυρίως λόγω της οικονομικής δυνατότητας που
παρέχεται για την υποστήριξη ανάλογων προγραμμάτων. Έτσι εκεί η επιλογή της
“δίκαιης ανταπόδοσης” του just deserts (της αυστηρότερης μεταχείρισης των
κρατουμένων) αποτελεί, όταν εφαρμόζεται, επιλογή εκτιτικής πολιτικής και όχι
αποτέλεσμα οικονομικής δυσπραγίας που απολήγει σε μείζονα δεινοπάθεια των κρατουμένων».

«Στην Ελλάδα είναι εμπόδιο η κινδυνολογία»

Ιδιαίτερο κομμάτι του βιβλίου της αφιερώνεται στα όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα,
έχουν δε ως βάση τόσο αρχειακό υλικό όσο και υλικό προσωπικής έρευνας (μέσω
συνεντεύξεων) στις τρεις αγροτικές φυλακές της χώρας.

«Η Ελλάδα αυτήν τη στιγμή βρίσκεται σε κομβικό σημείο εξέλιξης», λέει η Μαρία
Αρχιμανδρίτου. «Ήδη από το 1989, που είχα ξεκινήσει την έρευνα στις ελληνικές
αγροτικές φυλακές (μια πρώιμη μορφή ανοικτής έκτισης που στην Ελλάδα παρέμεινε
με τις αρχικές δομές της, ενώ στην Ευρώπη αναδιαρθρώθηκε), έως και το 1999,
που έκανα την τελευταία για εκείνη τη φάση ερευνητική επίσκεψη στις αγροτικές
φυλακές, σημειώθηκαν σημαντικές εξελίξεις ορατές διά γυμνού οφθαλμού και χωρίς
την ανάγκη χρησιμοποίησης του ερευνητικού εργαλείου των ερωτηματολογίων. Όμως
υπάρχουν πάρα πολλά που πρέπει να γίνουν και εμποδίζονται από την
“κινδυνολογία” για το όλο θέμα που δεν κάνει τίποτα άλλο παρά αναπαράγει τον
κίνδυνο, αφήνοντας το πρόβλημα άλυτο», εξηγεί.

Και συνεχίζει: «Ως κεντρικά ζητήματα του ελληνικού εκτιτικού συστήματος
παρουσιάζονται αυτό της εσωτερικής ασφάλειας και το άμεσα συσχετιζόμενο ζήτημα
της υλικοτεχνικής υποδομής. Η επίλυση του δευτέρου στο πλαίσιο μιας
αποκεντρωτικής πολιτικής μπορεί να υποβοηθήσει και το πρώτο. Όμως χρειάζεται
μακροπρόθεσμος σχεδιασμός και προσεκτική επιλογή λύσεων. Μια λάθος λύση στο
ζήτημα μπορεί να σημαίνει μια δεκαετία καθυστέρησης στη δυνατότητα της ορθής
επιλογής».

Η κ. Αρχιμανδρίτου πιστεύει ότι η Ελλάδα είναι ώριμη για αλλαγές: «Πιστεύω
ακράδαντα ότι η ελληνική κοινωνία έχει σε εξαιρετικό βαθμό τις αρετές που
χρειάζονται για να “ακουσθούν” νέες προτάσεις, να δοκιμασθούν άλλες λύσεις, να
δημιουργηθούν χώροι έκτισης που θα επιτρέπουν αξιοπρεπή διαβίωση ανθρώπων μέσα
σε αυτούς και δεν θα δοκιμάζουν τα όρια του νομικού πολιτισμού της. Για να
συζητηθούν όμως νέες τάσεις χρειάζεται προσεκτική ενημέρωση».

Κρατούμενοι και… προνομιούχοι

«Η πρότασή μου για ανοικτή έκτιση της ποινής στηρίχθηκε κυρίως στη
γερμανική ερευνητική εμπειρία μου, έχει όμως το βλέμμα στραμμένο βορειότερα»,
λέει η κ. Αρχιμανδρίτου. «Προϋποθέτει μακροχρόνιο σχεδιασμό και, το
σπουδαιότερο (και δυσκολότερο ίσως), ένα σχέδιο αναδιάρθρωσης της ταξινόμησης
των κρατουμένων. Δεν υπάρχει μια μορφή ανοικτής έκτισης αλλά μοντέλα ανοικτής
έκτισης λιγότερο ή περισσότερο εξελιγμένα. Ως εκτιτική πρακτική εφαρμόζεται
και στην Ελλάδα συνήθως για ένα 10% προνομιούχων κρατουμένων ήδη από το 1953.
Η πρόταση λοιπόν αφορά μετεξέλιξη εκείνου του συστήματος και ασφαλώς διεύρυνσή
του. Η σωστή εφαρμογή της ανοικτής έκτισης συνεπάγεται μεγαλύτερη δημόσια
ασφάλεια από αυτή που προσφέρει ο εγκλεισμός ατόμων με μικρή επικινδυνότητα σε
κακές συνθήκες κράτησης», σημειώνει.

INFO

Μαρία Αρχιμανδρίτου, «Η ανοικτή έκτιση της ποινής», σελ. 647, Εκδόσεις
Ελληνικά Γράμματα, τιμή: 26,41 ευρώ

«Γυναίκες και έκτιση των ποινών», σελ. 161, Εκδόσεις Σάκκουλα, τιμή: 14,67 ευρώ.