ΤΖΟΝ ΜΑΚΝΙΛ «Δοκιμάζουμε διαρκώς τις αντοχές του Πλανήτη»

Από Πρωτόκολλα τύπου Κιότο και συνδιασκέψεις όπως η επερχόμενη στο Γιοχάνεσμπουρκ, ο Τζον ΜακΝίλ δεν περιμένει τίποτα. «Εντάξει, το Πρωτόκολλο του Κιότο είναι καλύτερο από το τίποτα. Ελάχιστα όμως μπορεί να περιορίσει τις κλιματικές αλλαγές. Η ελπίδα μου επενδύεται στην τεχνολογία που θα αλλάξει τον τομέα της ενέργειας και θα μειώσει τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. Αλλά αυτό είναι κάτι που δεν θα συμβεί γρήγορα»

Είναι καθηγητής Ιστορίας στο αντίστοιχο Τμήμα του Πανεπιστημίου του
Georgetown, στις ΗΠΑ. Ο Τζον ΜακΝίλ (John McNeill), κοιτάζει το παρελθόν από
διαφορετική οπτική γωνία. Αναζητεί όχι απλά το ιστορικό γεγονός, αλλά και τα
ίχνη που αφήνει πάνω στη Γη. «Γιατί το οικοσύστημα είναι αυτό που στηρίζει τις
ανθρώπινες κοινωνίες κι όταν αλλάζει ο άνθρωπος, αλλάζει και η φύση».

Πριν από δύο χρόνια ολοκλήρωσε την περιβαλλοντική ιστορία του 20ού αιώνα (ένα
βιβλίο για το πώς η ανθρώπινη δραστηριότητα άλλαξε τον πλανήτη, με τίτλο «Κάτι
καινούργιο κάτω από τον ήλιο» («Something New Under the Sun», από τις εκδόσεις
Allen Lane, Penguin). Είναι σίγουρος πως «αν θελήσει κανείς να γράψει τη
βιογραφία της Γης, η ανθρώπινη επέμβαση θα καταλάβει τον χώρο μιας
υποσημείωσης. Ναι, μέχρι το 1890. Γιατί από εκεί κι έπειτα, ο άνθρωπος μπορεί
και κάνει τη διαφορά».

Τα στοιχεία που αναφέρει το αποδεικνύουν: «Τον 20ό αιώνα
χρησιμοποιήσαμε 10 φορές περισσότερη ενέργεια απ’ ό,τι 1.000 χρόνια πριν. Πριν
από το 1900, τις αλλαγές στο έδαφος και τα πετρώματα τις έφερναν τα ηφαίστεια,
οι κινήσεις των τεκτονικών πλακών, οι παγετώνες. Τη δεκαετία του 1990 είδαμε
τους ανθρώπους να μετακινούν, κάθε χρόνο, 42 δισεκατομμύρια τόνους από πέτρες
και χώμα. Μέσα στον ίδιο χρόνο, τα ηφαίστεια είχαν μετακινήσει 30
δισεκατομμύρια τόνους, η κίνηση των τεκτονικών πλακών 14 δισεκατομμύρια τόνους
και οι παγετώνες μόλις 4,3 εκατομμύρια τόνους. Και γιατί όχι; Ο οδηγός μιας
μπουλντόζας σήμερα έχει τη δύναμη που είχε ένας Φαραώ, μαζί με όλους του τους
σκλάβους».

Από τη θέση του ιστορικού και όχι του οικολόγου, υποστηρίζει πως υπάρχουν
στιγμές στην περιβαλλοντική ιστορία του 20ού αιώνα, που σύντομα θα αποδειχθεί
πως ήταν εξίσου ή περισσότερο σημαντικές από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την
εγκαθίδρυση του κομμουνισμού, την εξάπλωση της δημοκρατίας ή την αναγνώριση
των δικαιωμάτων στις γυναίκες. «Κι αυτό, γιατί οι άνθρωποι, χωρίς να το
θέλουν, διεξάγουν ένα γιγαντιαίο πείραμα με τα όρια και τις αντοχές του
πλανήτη». Ποιες είναι αυτές οι στιγμές; «Η σημαντικότερη, κατά τη διάρκεια της
δεκαετίας του ’50, όταν – εξαιτίας κυρίως των φτηνών καυσίμων – άρχισε να
αυξάνεται τρομακτικά η παγκόσμια κατανάλωση ενέργειας. Παράλληλα, αυξήθηκε και
ο παγκόσμιος πληθυσμός, επειδή μειώθηκε δραματικά η θνησιμότητα στην Κίνα, σε
άλλες περιοχές της Ασίας ή της Αφρικής. Κρίσιμη χρονική περίοδος (αν και μένει
να διαπιστωθεί το πόσο…) ήταν επίσης εκείνη από το 1968 έως το 1972, όταν η
πληθυσμιακή ανάπτυξη έφθασε στο μέγιστο για να αρχίσει πάλι να μειώνεται και
το περιβαλλοντικό κίνημα, σε πάρα πολλές χώρες, άρχισε να οργανώνεται».

Η γνώμη του για το περιβαλλοντικό κίνημα, δεν είναι και η καλύτερη. «Οι
οικολόγοι μιλούσαν πάντα – και πολλοί εξακολουθούν να το κάνουν – σαν το
ανθρώπινο είδος να μην υπήρχε. Παράλληλα, οι παγκόσμιοι οικονομικοί παράγοντες
δρούσαν – και εξακολουθούν να δρουν – αγνοώντας την ύπαρξη της φύσης.
Κλειδωμένοι σε τόσο ακραίες θέσεις, είναι πολύ δύσκολο να φροντίσουμε για την
ασφάλεια του… πειράματος». Άρα; Μόνος δρόμος είναι η καταστροφή; Χωρίς να
βρίσκει τα φωτεινότερα από τα χρώματα, ο Τζον ΜακΝίλ δεν είναι απαισιόδοξος.
Γνωρίζει καλά το παρελθόν και με βάση αυτό κάνει εκτιμήσεις για το μέλλον.
«Δεν πιστεύω ότι η οικονομία θα ξεφύγει ποτέ από τη στενόμυαλη λογική της. Οι
περιβαλλοντικές οργανώσεις, από την άλλη, δείχνουν να συνειδητοποιούν τα λάθη
τους και να αναγνωρίζουν σιγά σιγά πως η φύση δεν είναι θησαυρός από μόνη της,
αλλά πάντα σε σχέση με τους ανθρώπους».

Ένα κομμάτι Ελλάδας

Η Ελλάδα είναι κομμάτι στη ζωή, αλλά και στην έρευνα του Τζον ΜακΝίλ. Η
Αμερικανίδα μητέρα του μεγάλωσε εδώ, τη δεκαετία του ’30, και ο ίδιος γνωρίζει
πολύ καλά την περιβαλλοντική ιστορία αυτού του τόπου. Όχι μόνο τη σύγχρονη.
Από την Εποχή του Χαλκού… «Από τότε που άρχισαν να αποψιλώνονται τα δάση
στις πεδιάδες. Αυτή ήταν μία από τις πρώτες κρίσιμες ιστορικές στιγμές», λέει
ο ίδιος. «Μετά άρχισαν οι εκκαθαρίσεις των λόφων, κάτι που προκάλεσε στην
κλασική εποχή τη διάβρωση του εδάφους σε πολύ μεγάλη έκταση». Και αργότερα
ήρθε το… καλαμπόκι. «Οι εκτεταμένες καλλιέργειες καλαμποκιού, σε συνδυασμό
με την αύξηση του πληθυσμού και – ώς έναν βαθμό – την πολιτική της Οθωμανικής
Αυτοκρατορίας, οδήγησε, από τον 17ο μέχρι και τον 19ο αιώνα, στον αποικισμό
των βουνών, τη συνεχιζόμενη αποψίλωση των δασών και την περαιτέρω διάβρωση των
εδαφών».

Η σύγχρονη Ιστορία της Ελλάδας είναι επίσης γεμάτη από γεγονότα που άφησαν το
στίγμα τους στη φύση. Ο ΜακΝίλ αναφέρει ως ένα από τα σημαντικότερα, τον
εμφύλιο πόλεμο. «Κατ’ αρχήν ήταν πολύ δυνατό καταστροφικό χτύπημα για τα δάση.
Έπειτα, η εγκατάλειψη των χωριών, μετά το 1949, άλλαξε πολύ γρήγορα το τοπίο
της ηπειρωτικής Ελλάδας (κι αυτό συνεχίζεται ακόμη μέχρι σήμερα). Ταυτόχρονα,
μέχρι το 1950, η χώρα σας γνώρισε το πρόσωπο της ραγδαίας αστικοποίησης –
ιδιαίτερα στην Αθήνα, στην οποία μέσα σε 10 χρόνια εγκαθιδρύθηκε το νέφος και
αργότερα το κυκλοφοριακό (οποιοσδήποτε Αθηναίος γνωρίζει πολύ καλύτερα από μένα…)».

LINKS

http: //www.georgetown.edu

http: //www.eseh.org/

http: //www.cnr.berkeley.edu/departments/espm/env-hist/