ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η εποχή της Μείξης

Από την ανοιχτή μπαλκονόπορτα του διαμερίσματος ακούστηκε η φωνή κάποιου
σπουδαστή να γυρίζει στον τροχό της. «Κατά το 1912 η κατάσταση στα Βαλκάνια
χαρακτηριζόταν…».

Ο γνωστός, μηχανικός τονισμός, ο ήχος που κρατιέται στον ίδιο πάντα ρυθμό.
Ώστε υπάρχει ακόμη η συνήθεια της αποστήθισης; Δεν μπορεί, ένας τελευταίος
σπασμός της θα είναι, ένα υπόλειμμα από άλλες εποχές που διασώθηκε και απ’
ό,τι φαίνεται χρησιμοποιείται βοηθητικά.

Γιατί τίποτα δεν δέχθηκε τόσα πυρά όσα η υποχρέωση να λέει ο μαθητής όσα έμαθε
«απέξω». Παλιά τυραννία – την καταγγέλλουν όλοι – που ανάγκαζε το παιδί να
σκύβει πάνω από τις λέξεις, να τις ξεσηκώνει από το χαρτί με το στόμα του. Δεν
θέλουμε πια παπαγάλους, διακήρυξαν με σηκωμένη την τρίχα τους οι σύγχρονοι
παιδαγωγοί και βάλθηκαν να εγκωμιάζουν την απελευθέρωση της κριτικής
ικανότητας. Αντί της εμμονής στον τύπο, μια εξόρμηση παντού γύρω απ’ αυτόν. Το
σύνθημα διαδόθηκε, επιβλήθηκε. Όμως η φυγόκεντρη αυτή τάση δημιούργησε στο
τέλος ένα καινούργιο πρόβλημα στη θέση του παλιού.

Λίγη παρατηρητικότητα να διαθέτει κανείς το βλέπει πως η περιδιάβαση σε όλα
και από λίγο, η διάχυση αντί του ενδιαφέροντος που ονομάστηκε ευρύτητα,
εμπλουτισμός, επιλογές, ή ό,τι άλλο φιλελεύθερο θέλετε, δεν οδήγησε παρά στη
σύγχυση. Ανίκανη η νεαρή συνείδηση να ξεχωρίσει το κύριο από το δευτερεύον, το
διαρκές από το τρέχον.

Αυτό ασφαλώς δεν σημαίνει ότι ο σχολαστικισμός του παρελθόντος δικαιώνεται,
ότι οι χρονολογίες και οι κανόνες κάθε είδους πρέπει να φυτευτούν ξανά μέσα
στα κεφάλια με τον τρόπο που τον αντιλαμβανόταν η μεταπολεμική κοινωνία, η
ταλαίπωρη και γι’ αυτό αυταρχική. Ήταν μια γεώτρηση τότε στα πεισματάρικα
μυαλά των μικρών που την κατηύθυνε η αγωνία των γονιών και των δασκάλων.
Αγροτικής καταβολής αγωνία για το πώς θα ριζώσουν οπωσδήποτε στον εγκέφαλο τα
στοιχεία της γνώσης και δεν θα κοπούν με την πρώτη ευκαιρία σαν να ήταν
ζιζάνια.

Οι καιροί εκείνοι πέρασαν. Αλλά ας μη χαιρόμαστε υπερβολικά με τη λύτρωση που
ακολούθησε. Γιατί μαζί με τον εξαναγκασμό έφυγε και η έγνοια για τα μετέπειτα.
Μαζί με την απειλή της τιμωρίας εξαφανίστηκε και η αίσθηση των συνεπειών. Θα
πρέπει να παραδεχτούμε σήμερα πως η αντίδραση απέναντι στην τυπολατρία έφθασε
στο άλλο άκρο έτσι ώστε η μνήμη να θεωρείται σχεδόν συνώνυμο του
αυτοπεριορισμού. Αν χάθηκε κάτι μέσα στη μνήμη, δεν χάθηκε και ο κόσμος, λένε.
Έστω. Το ότι όμως φυραίνει η προσοχή και ότι αυτό είναι επιδημία ανάλογη
εκείνης του Αλτσχάιμερ, πότε θα το πούμε; Ποτέ, θα απαντήσουν οι θετικοί,
γεμάτοι εμπιστοσύνη στο μέλλον και στα τεστ με τα τετραγωνάκια ινστρούχτορες
που το μόνο που απεχθάνονται είναι να καθοδηγούν.

Έτσι, μπορούμε να φανταστούμε μια κοινωνία και ένα εκπαιδευτικό σύστημα να
κινούνται από μόνα τους, προαιρετικά, χωρίς δεσμεύσεις.

Το να ορίσουν οι εκπαιδευτές τι είναι σημαντικό και τι όχι θεωρείται πλέον
κατάχρηση ισχύος. Ο πλουραλισμός, η πολυ-πολιτισμικότητα, τα ανθρώπινα
δικαιώματα, κατέληξαν να προσφέρουν άλλοθι σε μια απραξία που ελίσσεται
αδιάκοπα ανάμεσα στα υπέρ και τα κατά. Στα εγχειρίδιά της, που τα γράφει
τσιμπολογώντας από παραπομπές σε παραπομπές, βρίθουν οι «δομές», «οι
συσχετισμοί», οι «συνθήκες». Και πώς συμβαίνουν τα γεγονότα; δεν βάζει κανείς
και το χεράκι του; αναρωτιέται ο νεαρός αναγνώστης.

Πολύ θα το ‘θελε αυτός να θυμάται μια φράση ανεξίτηλη, να φέρνει στο νου του
μια χειρονομία σημαδιακή. Όχι, αυτά είναι υπόκλιση σε επιτύμβια μνημεία,
σπεύδουν να του πουν. Εσύ δεν πρέπει να στέκεσαι στο «γράμμα», αλλά να
προχωράς στο «πνεύμα». Επειδή όμως το τελευταίο αυτό είναι αλήθεια πως
παραείναι αόριστο και άπιαστο, στρίψτο λιγάκι και προσπάθησε τουλάχιστον να
γίνεις σπιρτόζος, εξυπνούλης. Διασυνδέσου, παίξε με όλα, μην αποτυπώνεις
τίποτα, γιατί κάτι άλλο θα έλθει και θα σβήσει τα ίχνη. Κι αν μια διαφήμιση
στην τηλεόραση σού θυμίζει έναν στίχο που κάποτε έμαθες – πώς ήταν ακριβώς; –
δεν πειράζει. Βρισκόμαστε σε περίοδο Μείξης, δέξου του αυτό εύθυμα όπως θα
δεχτείς σε λίγες ημέρες τους αφρούς της θάλασσας.

Ο Βασίλης Καραποστόλης είναι καθηγητής Επικοινωνίας και Πολιτισμού του
Πανεπιστημίου Αθηνών