ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Απεικονίζοντας το άθλιο

Η τηλεοπτική απεικόνιση των μειονοτήτων και του περιθωρίου διαγράφει μια
ενδιαφέρουσα μέσα στο χρόνο πορεία. Η πορεία αυτή χρειάζεται να επισημανθεί
καθώς οι πρακτικές της μικρής οθόνης κάθε άλλο παρά ουδέτερες και ανώδυνες
είναι. Σαν ένας μέγιστος και ανώνυμος παιδαγωγός καθορίζουν τον τρόπο που
συλλογιζόμαστε, πράττουμε και ονειρευόμαστε. Τον τρόπο που επιθυμούμε να ζούμε
ή να πεθαίνουμε. Αξίζει να σταθεί λοιπόν κανείς στα καινούργια «προϊόντα» που
κατακλύζουν κάθε τόσο το τηλεοπτικό τοπίο προκειμένου να παραμένει εσαεί
εύρωστο, θελκτικό και κυρίως εμπορικά αποδοτικό.

Ο λόγος για το καινούργιο αμερικανικό video Bum fighters «Πόλεμοι αλητών» με
πρωταγωνιστές εξαθλιωμένους άστεγους. Αλληλοσκοτώνονται, δέρνονται και
αλληλοτσακίζονται μπροστά στο φακό και επιδίδονται σε απίστευτης αγριότητας
σκηνές.

Προς τι η επικέντρωση του ενδιαφέροντος σε μια τέτοια αθλιότητα; Δεν είναι
αλήθεια ότι το περιθώριο αξίζει να παραμένει ήσυχο, πειθαρχημένο, σχεδόν
αόρατο, εκτός τηλεοπτικής σκηνής; Η επιταγή του αόρατου έμοιαζε τουλάχιστον
μέχρι πρότινος να ισχύει.

Ερευνητικά προγράμματα, όπως εκείνα του Gerbner ή του Fiske στα τέλη της
δεκαετίας του ’70, φανέρωναν την κοινωνική διαστρωμάτωση των προβαλλόμενων
πληθυσμιακών ομάδων.

Σχεδόν το ένα τρίτο του πληθυσμού μας, οι λιγότερο εύποροι καταναλωτές, οι
φτωχοί άνθρωποι, ενσαρκώνονται στην τηλεόραση από το 1,2% των ρόλων. Στην
ουσία είναι αόρατοι. Δεν μπορούμε να συνδεθούμε μαζί τους. Δεν μπορούμε να
συνδεθούμε με τα προβλήματά τους.

Αόρατοι άνθρωποι. Σχεδόν ανύπαρκτοι. Ο πολιτισμός της εικόνας έχει θεσπίσει
την αρχή «βλέπω ισοδυναμεί με κατανοώ». Ό,τι δεν βλέπω είναι σαν να μην
υπάρχει. Ό,τι δεν βλέπω ως δια μαγείας χάνεται από τον ορίζοντα.

«Υπάρχω», το είπε τόσο εύστοχα ο Μπουρντιέ, «σημαίνει γίνομαι αντιληπτός».

Ανύπαρκτοι λοιπόν οι παρίες. Εξόριστοι και από το τηλεοπτικό τοπίο.

Υπάρχουν όμως κι άλλοι τρόποι να ακυρώνεται η ενοχλητική παρουσία τους. Όχι
αγνοώντας τους, αλλά υπερ-φωτίζοντάς τους. Ενσωματώνοντάς τους στη λογική του
θεάματος. Εξουδετερώνοντας την ενόχληση ή την ταραχή που γεννά η δυστυχία μέσα
από τη μετατροπή της σε θέαμα.

Έτσι, η πολυμήχανη και πολυπαθής τηλεοπτική μηχανή έχει αρχίσει έντεχνα να
αξιοποιεί το περιθώριο. Φτωχοί κι εξαθλιωμένοι συνάνθρωποί μας περιφέρονται
στα κανάλια εξιστορώντας τη δυστυχία τους και κεντρίζοντας την ηδονοβλεπτική
και ανέξοδη φιλανθρωπία μας.

Η κοινωνία του θεάματος τούς ανακάλυψε και τους μεταμόρφωσε σε πολύτιμο
καταναλωτικό αγαθό. Και αυτοί που μέχρι πρότινος δεν είχαν τίποτα ούτε να
πουλήσουν, ούτε να αγοράσουν, αίφνης αποκτούν αξία. Πωλούν τη δυστυχία τους. Η
δυστυχία θεαματικοποιείται. Όχι, δεν είναι αυτοί που εισπράττουν τα έσοδα.
Έτσι κι αλλιώς και στο παιχνίδι αυτό θα είναι πάντα οι χαμένοι.

Κι αν η τηλε-αξιοποίηση αυτή έχει ξεκινήσει εδώ και περίπου δύο δεκαετίες,
σήμερα γίνεται ένα βήμα παραπέρα.

Σε εκπομπές του τύπου «bum fithters» το περιθώριο δεν προβάλλεται ούτε
κατασκευάζεται ως αξιολύπητο. Δεν τους οικτίρουμε για την εξαθλίωσή τους ούτε
μας απειλούν με τη βία τους. Οι παρίες εμφανίζονται αποτρόπαιοι και απωθητικοί
ΟΜΩΣ μεταξύ τους. Μια ενδοπεριθωριακή υπόθεση. Έτσι καθώς σκοτώνονται,
γδέρνονται, προπηλακίζονται, κακοποιούνται εδώ μπροστά στα μάτια μας, στην
απίστευτη αρένα της τηλε-ζωής μας. Δίχως να υψώνουμε τον αντίχειρα προς τα
κάτω δίνοντας ως Καίσαρες το μήνυμα της λήξης του αγώνα, το μήνυμα του τέλους
της γιορτής και του θανάτου.

Ο αγώνας είναι συνεχιζόμενος. Εικόνες γυρισμένες με μικρή φορητή κάμερα, που
απεικονίζουν ανθρώπους μεθυσμένους, να τρεκλίζουν, να παλεύουν μεταξύ τους
σπάζοντας χέρια και πόδια, να καίγονται ζωντανοί, να βγάζουν τα δόντια με
πένσες μπροστά στο φακό, να πέφτουν χάμω ημιθανείς, να σηκώνονται μόνον και
μόνον για να συνεχίσουν την μέχρι τελικής πτώσεως πάλη με τον όμοιό τους.

Οι παρίες επανήλθαν. Αυτή τη φορά όχι για να μας κεντρίσουν τα ευγενή
φιλανθρωπικά μας ένστικτα αλλά για να μας προκαλέσουν, να μας φοβίσουν, να μας
διεγείρουν. Μεταξύ τους όμως. Ο κίνδυνος δεν είναι για μας. Εσωτερική δική
τους υπόθεση. Αλληλοεξόντωση.

Ο κίνδυνος έτσι ξορκίζεται. Ο θανάσιμος κίνδυνος που μας περιβάλλει και που
έχει να κάνει με την αυξανόμενη απελπισία που τρέφει την αυξανόμενη εχθρότητα.
Ένα καζάνι που βράζει η εχθρότητα. Και αν μας καταπιεί;

Ποιος θα μας προστατεύσει από την μήνιν των απροστάτευτων;

Όχι αγαπητοί, μη φοβάστε. Μεταξύ τους σφάζονται και εξευτελίζονται. Αυτοί θα
αλληλοεξοντωθούν. Εμείς, όχι. Εμείς, ανέπαφοι, αναίμακτοι, ζωντανοί, θα
παρακολουθούμε τον θάνατό τους.

Ο θάνατός τους η ζωή μας. Ή μάλλον: Το θέαμα του θανάτου τους, η ζωή μας!!!

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.