Ο πόλεμος στα μάτια των παιδιών

Τα τραυματικά βιώματα και οι συνέπειές τους μπορούν να «φωλιάσουν» στις ψυχές όχι μόνο των παιδιών του πολέμου αλλά και αυτών που δεν… φαίνονται «τραυματισμένα»

Τρεις επιστήμονες επισκέφθηκαν καταυλισμούς και σπίτια οικογενειών στην
Παλαιστίνη, μελετώντας τις συνέπειες της Ιντιφάντα στον συναισθηματικό κόσμο
των παιδιών. Ανάμεσά τους, ο καθηγητής Παιδοψυχιατρικής Πάνος Βοστάνης από το
Πανεπιστήμιο του Λέστερ, στη Βρετανία, που μιλάει στα «ΝΕΑ» για τις
τραυματικές εμπειρίες που «σημαδεύουν» τα παιδιά και μπορεί να είναι κοινές σε
κάθε πόλεμο αλλά και κάθε είδους βία ή καταστροφή.

«Ο φόβος και οι διάφορες εκφράσεις του, οι εφιάλτες στη διάρκεια του ύπνου, οι
σκέψεις για τα γεγονότα, αλλά και τα προβλήματα στη συμπεριφορά, ήταν τα
κυριότερα συμπτώματα που παρατηρήσαμε στα παιδιά», λέει ο κ. Βοστάνης.

Τα παιδιά του δήμου της Ραφάχ στη Γάζα είχαν ηλικία από 8 έως και 18
χρόνων και ήρθαν σε επαφή με τους επιστήμονες στο διάστημα Ιανουαρίου –
Φεβρουαρίου του 2001. «Ήταν παιδιά που έζησαν, είτε βλέποντας με τα ίδια τους
τα μάτια είτε από πληροφορίες, επιθέσεις των Ισραηλινών, καταστροφή των δικών
τους σπιτιών ή των συγγενών τους ή ακόμα και τον θάνατο αγαπημένων προσώπων. Η
μελέτη βασίστηκε σε προσωπικές συνεντεύξεις και συνομιλίες με τα παιδιά». Κάτι
που, όπως λέει ο κ. Βοστάνης, «δεν ήταν εύκολο. Ιδιαίτερα με τα μικρότερα
παιδιά, που έχουν δυσκολία στο να περιγράψουν συναισθήματα που νιώθουν και τα
οποία έχουν σχέση με τραυματικές εμπειρίες της ζωής τους».

Σχεδόν τα δύο τρίτα των παιδιών είχαν συμπτώματα σοβαρού ή και πολύ σοβαρού
μετατραυματικού στρες. «Σε σύγκριση μάλιστα με την ομάδα των παιδιών που δεν
είχαν εκτεθεί σε τέτοιου είδους εμπειρίες αφού προέρχονταν από περιοχές της
Γάζας οι οποίες δεν είχαν πληγεί άμεσα, τα συμπτώματα ήταν πολύ αυξημένα. Μόνο
ένα στα τέσσερα παιδιά της δεύτερης ομάδας είχε μετατραυματικό στρες».

Εκείνα όμως, αν και δεν είχαν άμεσα τραυματικά βιώματα, παρουσίαζαν έντονο
στρες και διάφορες διαταραχές που αυτό μπορεί να προκαλέσει.

Ο Πάνος Βοστάνης και οι συνεργάτες του – οι Abdel Aziz Mousa Thabet και Yehia
Abed από το Πανεπιστήμιο Al Quds στη Λωρίδα της Γάζας – παρατήρησαν λοιπόν πως
υπάρχουν κοινά σημεία, κοινά τραύματα, παρ’ όλο που πιθανόν να εκδηλώνονται με
διαφορετικούς τρόπους και συμπεριφορές, όχι μόνο στα παιδιά που εκτίθενται
άμεσα σε συνθήκες πολέμου ή βίας αλλά και σε αυτά που ζουν τέτοια γεγονότα από
τις πληροφορίες των ΜΜΕ ή από τις αντιδράσεις των ενηλίκων.

Έτσι, «αν ένα παιδί ζήσει τη μετάδοση βίαιων γεγονότων από τα μέσα ενημέρωσης
ή από τις περιγραφές των μεγάλων είναι πιθανόν να εκφράσει ανησυχία και φόβο
για κάτι που μπορεί να του συμβεί. Από την άλλη μεριά, τα παιδιά που ζουν από
κοντά αυτές τις καταστάσεις, γίνονται αυτόπτες μάρτυρες, εκδηλώνουν
συναισθήματα και αντιδράσεις σε σχέση με τα γεγονότα αυτά καθαυτά. Εικόνες
περνούν από τα μάτια τους, αναμνήσεις έρχονται στο μυαλό τους, οι εφιάλτες
ταράζουν τον ύπνο τους…».

Τέτοιες αντιδράσεις είναι παρόμοιες με αυτές των παιδιών που έχουν
ζήσει κάποια φυσική καταστροφή (για παράδειγμα τον σεισμό στην Αρμενία).

Όπως και να ‘χει, πάντως, η δουλειά με τα παιδιά της Παλαιστίνης – αλλά και με
παιδιά άλλων χωρών σε παλαιότερες χρονικές στιγμές – οδήγησε τους επιστήμονες
στο συμπέρασμα πως «οι συναισθηματικές αντιδράσεις των παιδιών σε διαφορετικές
καταστάσεις βίας είναι έντονες και συχνά πολύ σοβαρές. Και δεν παρουσιάζονται
μόνο στα παιδιά του πολέμου αλλά και σε αυτά που δεν… φαίνονται
“τραυματισμένα” και πιθανόν να μην έχουν την προσοχή που χρειάζονται».

Αυτή ήταν η τρίτη φορά που οι επιστήμονες παρακολούθησαν τα παιδιά της
Παλαιστίνης. Η πρώτη φάση της έρευνας πραγματοποιήθηκε με το τέλος της πρώτης
Ιντιφάντα. Η δεύτερη φορά ήταν στο τέλος του 1998, ενώ οι επιστήμονες
αποφάσισαν να συνεχίσουν τη μελέτη τους «όταν τα πράγματα άρχισαν να
χειροτερεύουν, στη διάρκεια της δεύτερης Ιντιφάντα».

Ήδη, η ομάδα του κ. Βοστάνη έχει ξεκινήσει προγράμματα παρέμβασης στους
καταυλισμούς και στα σπίτια όπου ζουν τα παιδιά στη Λωρίδα της Γάζας. Η
επεξεργασία των αποτελεσμάτων της δουλειάς τους αναμένεται να ολοκληρωθεί τους
προσεχείς μήνες.

Πάντως, όπως τονίζει ο καθηγητής, «τα παιδιά της Παλαιστίνης έχουν αυτή τη
στιγμή πιο… εμφανή ίσως και πιο σημαντικά προβλήματα στέγης και διαβίωσης. Η
καλύτερη δυνατή παρέμβαση που θα μπορούσε να γίνει είναι κυρίως μέσα στα
σχολεία». Την ίδια στιγμή, όπως επισημαίνει ο κ. Βοστάνης, «εθελοντικές και
φιλανθρωπικές οργανώσεις θα μπορούσαν να παίξουν σημαντικό ρόλο στη βοήθεια
των παιδιών. Πάντως, τα όποια προγράμματα θα οργανώνονταν καλύτερα με τη
συμμετοχή διεθνών οργανισμών».

Μάρτυρες ξυλοδαρμών και δολοφονιών

Ο καθηγητής Πάνος Βοστάνης (αριστερά) με τον Παλαιστίνιο συνεργάτη του Α. Τάμπετ

Η Najla, ένα κορίτσι 12 χρόνων, ζούσε στον καταυλισμό προσφύγων της περιοχής
Khan Younis, νότια της Γάζας. Υπήρξε μάρτυρας του ξυλοδαρμού και της
δολοφονίας ενός οικογενειακού φίλου, είδε να πυροβολούν συγγενή της, να
συλλαμβάνουν και να φυλακίζουν τον πατέρα της για δύο χρόνια…

Η ανάπτυξη του 12χρονου κοριτσιού ήταν φυσιολογική. Στο σχολείο, όμως, δεν τα
κατάφερνε καλά, ενώ είχε και προβλήματα στη συμπεριφορά της. Οι αντιδράσεις
της ήταν ενδείξεις για μετατραυματικό στρες, το οποίο μειώθηκε αλλά δεν
εξαφανίστηκε κατά τη δεύτερη φάση της έρευνας. Ένα χρόνο μετά, εξακολουθούσε
να έχει δυσκολίες στο σχολείο, ενώ είχε έντονες αναμνήσεις των γεγονότων.

Σε αντίθεση με την Najla, η ανάπτυξη του Ομάρ δεν ήταν φυσιολογική, κυρίως στο
θέμα της ομιλίας. Κατάφερε να μιλήσει στην ηλικία των 2,5 χρόνων, ενώ είχε
αρκετά προβλήματα και στο σχολείο.

Ο πατέρας του Ομάρ υποφέρει από κατάθλιψη και ακολουθεί ακόμη αντικαταθλιπτική
αγωγή. Αλλά και ο δάσκαλός του στο σχολείο παρουσίαζε ψυχικές διαταραχές. Το
μικρό αγόρι ήταν παρών σε επιθέσεις και ξυλοδαρμούς…

Όταν ο θείος του Eyhab βγήκε από τη φυλακή, το 10χρονο αγόρι παρατήρησε
σημάδια βασανιστηρίων στο σώμα του. Το μετατραυματικό στρες και τα άλλα
προβλήματα που είχαν αναφέρει οι γονείς του επέμειναν, ενώ οι επιστήμονες
παρατήρησαν πως ο Eyhab, που ζούσε στον καταυλισμό της Jabalia, στη βόρεια
περιοχή της Γάζας, είχε πολύ ζωντανές αναμνήσεις των γεγονότων.