ΜΙRΙΑΜ ΜΑΚΕΒΑ Η φωνή που «έδεσε» την τζαζ με την Αφρική

«Η ζωή μου, η καριέρα μου, το κάθε τραγούδι μου, η κάθε συναυλία μου είναι άρρηκτα δεμένα με τη μοίρα του λαού μου», λέει η μεγάλη φωνή της Αφρικής Miriam Makeba

«Μου αφαίρεσαν το δικαίωμα να έχω ένα σπίτι, μας αφαίρεσαν το δικαίωμα να
έχουμε τη γη μας. Είδα τους στρατιώτες να σκοτώνουν την οικογένειά μου. Με
εξόρισαν έξω απ’ την πατρίδα μου και τον λαό μου μέσα στην ίδια του την
πατρίδα…» (από το βιβλίο της «Makeba, My story»).

Η φωνή της Miriam Makeba είναι, ίσως, ο πρώτος δυνατός κρίκος που ένωσε, ήδη
από τα τέλη της δεκαετίας του ’50, τη νοτιοαφρικανική μουσική παράδοση με την
τζαζ. Είναι όμως και η προσωπικότητα που με τους αγώνες της – που είχαν ένα
βαρύ προσωπικό κόστος – έδειξε ότι μια μειοψηφία: η αφρομερικανική κοινότητα,
και μια πλειοψηφία: ο περιθωριοποιημένος από το καθεστώς του apartheid μαύρος
πληθυσμός, έπρεπε να αντιπαρατεθούν και να νικήσουν τον ίδιο μεγάλο εχθρό, τον
ρατσισμό.

Αν κάτι συνδέει άμεσα την πολυτάραχη ζωή της Νοτιοαφρικανής Κυρίας της
μουσικής με την αφροαμερικανική κοινότητα είναι η εξορία. Αυτή την εξορία,
άλλωστε, περιγράφει ολόκληρο το φάσμα τόσο της αφροαμερικανικής όσο και της
νοτιοαφρικανικής μουσικής που μια, σχεδόν, κοινή ιστορία τις ανάγκασε να
γειτονέψουν, να ανακαλύψουν τις συνάφειές τους, να συγχρωτιστούν.

Η Miriam Makeba δεν συγκεντρώνει τα τυπικά στυλιστικά χαρακτηριστικά μιας τζαζ
τραγουδίστριας ακόμα κι αν ολόκληρη η γενιά της είχε σαν πηγή έμπνευσης αλλά
και σημείο αναφοράς τη μουσική των μεγάλων Αφροαμερικανών τζάζμεν. Η Miriam
Makeba είναι ουσιαστικά μια τζαζ τραγουδίστρια στο μέτρο που η ζωή της μοιάζει
τόσο εφιαλτικά με εκείνη της Billy Holiday. Είναι ακριβώς η ίδια αίσθηση που
γεννά το τραγούδι τους, ακόμα κι αν το ένα πηγάζει από την παράδοση του blues
και το άλλο από τις μουσικές παραδόσεις των νοτιοαφρικανικών φυλών.

Η Miriam Makeba είναι μια τζαζ τραγουδίστρια όχι γιατί δεκάδες φορές
μοιράστηκε, στα χρόνια της εξορίας της, την ίδια σκηνή με καλλιτέχνες όπως ο
Miles Davis, o John Coltrane ή ο Wes Montgomery ή γιατί τραγούδησε δίπλα στον
Dizzy Gillespie ή τον Horace Silver, αλλά κυρίως γιατί όπως η Abbey Lincoln, η
Nina Simone, η Dinah Washington ή ο Oscar Brown Junior στράφηκε στη μουσική
της παράδοση μ’ ένα σύγχρονο βλέμμα και προσπάθησε με το τραγούδι της να
επουλώσει την πληγωμένη αξιοπρέπεια ενός ολόκληρου λαού.

Τραγούδι φυλακής, εξορίας και επιστροφής

Η Zenzi Makeba (γνωστή αρκετά χρόνια αργότερα παγκοσμίως ως Miriam Makeba)
γεννήθηκε το 1932 στο Γιοχάνεσμπουργκ από γονείς που ανήκαν σε δύο από τις
τρεις πολυπληθέστερες φυλές της Νότιας Αφρικής, xhosa και swasi (η τρίτη είναι
η φυλή των zulu). Δεκαοκτώ ημερών γνώρισε τη φυλακή, όταν η μητέρα της
καταδικάστηκε για παράνομη «κατασκευή» αλκοολούχων ποτών, μια δραστηριότητα
που μπορούσε να εξασφαλίσει τη στοιχειώδη επιβίωση της οικογένειάς της.

Ο πατέρας της εξαφανίστηκε όταν ακόμα ήταν πολύ μικρή και η μικρούλα Zenzi
πήρε τα πρώτα της μουσικά μαθήματα από τη μητέρα της και λίγο αργότερα στις
θρησκευτικές χορωδίες, εκεί όπου οι Μαύροι Αφρικανοί (προτεστάντες στη
συντριπτική τους πλειοψηφία) αναμείγνυαν τους χριστιανικούς ύμνους με τους
ύμνους των xhosa και των zulu – δημιουργώντας έτσι το αφρικανικό gospel – αφού
ήταν απαγορευμένο στους Μαύρους να τραγουδούν στα αγγλικά! Να λοιπόν οι πρώτες
αναλογίες με την κατάσταση των αφροαμερικανών: οι διαλυμένες οικογένειες των
γκέτο, οι απαγορεύσεις, η εκμετάλλευση, αλλά και η γέννηση μιας καινούργιας
μουσικής γλώσσας.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’40 η νεαρή Zenzi θα ακούσει για πρώτη φορά τις
φωνές της Billy Holiday και της Ella Fitzgerald και θα ανακαλύψει έναν
καινούργιο κόσμο που μιλάει μια άλλη γλώσσα αλλά για τα ίδια μεγάλα
προβλήματα. Στα 1947 το apartheid απαγορεύει διά νόμου τη σχολική εκπαίδευση
για τους Μαύρους μετά τα 16 τους χρόνια. Η Zenzi Makeba θα αναζητήσει την τύχη
της στην Πρετόρια ως υπηρέτρια σε σπίτια Λευκών, κάτι που δεν θα αντέξει για
πολύ καιρό. Την ίδια χρονιά ένα από τα μέλη των «Manhattan Brothers» (το πιο
δημοφιλές μουσικό γκρουπ της χώρας) θα γοητευθεί από τη φωνή της. Τότε θα
αρχίσει τη μεγάλη επαγγελματική της καριέρα με το όνομα Miriam Makeba. Λίγα
χρόνια αργότερα η πρώτη μουσική της επίθεση ενάντια στο ρατσιστικό καθεστώς θα
γίνει με το τραγούδι της στα αγγλικά που έχει τίτλο «You tell such lovely
lies». To apartheid θα απαντήσει με διώξεις και εξευτελισμούς.

Στα 1959 μαζί με τους συμπατριώτες της, τον τρομπετίστα και μετέπειτα σύζυγό
της Hugh Masekela και τον Lettah Mbulu, θα επιχειρήσουν τις πρώτες πολύ
ενδιαφέρουσες μείξεις των παραδοσιακών νοτιοαφρικανικών μουσικών ιδιωμάτων με
την τζαζ. Η συμμετοχή της στην αντιρατσιστική ταινία «Come back to Africa» που
βραβεύεται στο φεστιβάλ της Βενετίας τής εξασφαλίζει τη δυνατότητα να φύγει
από τη Νότια Αφρική σώα. Τότε αρχίζει η περίοδος της τριαντάχρονης εξορίας
της. Εκεί στην εξορία θα γευθεί τη διεθνή αναγνώριση και θα νιώσει την
αμέριστη συμπαράσταση των αφροαμερικανών αδελφών της, με κορυφαίους τον Harry
Belafonte, τον Sidney Poiatier, τη Nina Simone, αλλά και την Elizabeth Taylor
και τον Marlon Brando.

Από την εξορία στις ΗΠΑ θα θρηνήσει τη δολοφονία των συγγενών της στη σφαγή
του Sharpeville και από το Lagos της Νιγηρίας τη σφαγή των παιδιών του Soweto.
Οι μεγάλες της συναυλίες στις αρχές του ’60 στο Madison Square Garden και
αργότερα στο Carneggie Hall τις μέρες της σύλληψης του Nelson Mandela, αλλά
κυρίως η παρέμβασή της στα Ηνωμένα Έθνη το ’63 και η καταδίκη του
νοτιοαφρικανικού ρατσιστικού καθεστώτος, μεταμόρφωσαν τη Miriam Makeba από μια
απλή τραγουδίστρια σε ένα σύμβολο του λαού της που της έδωσε τον τιμητικό
τίτλο τής «Mama Africa».

Στους «Μαύρους Πάνθηρες»

Στα τέλη του ’60 η σχέση της και ο γάμος της με έναν από τους ηγέτες του
κινήματος των «Μαύρων Πανθήρων» και βέβαια η συμμετοχή της στους αγώνες της
αφροαμερικανικής κοινότητας, όπως και η εμφάνισή της το ’69 στο παναφρικανικό
φεστιβάλ στο Αλγέρι, θα κάνουν τη φωνή της Makeba ένα παγκόσμιο σύμβολο στον
αγώνα ενάντια στις φυλετικές διακρίσεις και για τα δικαιώματα του Τρίτου
Κόσμου. Η Miriam Makeba επέστρεψε στη Νότια Αφρική το 1991 ύστερα από 30
χρόνια εξορίας. Όλα αυτό το διάστημα έζησε στις συνειδήσεις των μαύρων
Νοτιοαφρικανών σαν ένας ζωντανός θρύλος που παρά τις απαγορεύσεις οι δίσκοι
της κυκλοφορούσαν παράνομα από χέρι σε χέρι. Σήμερα η εβδομηντάχρονη αυτή
μεγάλη κυρία της αφρικανικής μουσικής συνεχίζει το τραγούδι της για μια Νότια
Αφρική που παρά τα τεράστια προβλήματά της κάνει προσπάθειες να ανασυγκροτήσει
τις δυνάμεις της.

INFO

Η Miriam Makeba, ύστερα από αρκετά χρόνια απουσίας, επανήλθε το 2000 στη
δισκογραφία με τον εξαιρετικό δίσκο «Homeland» που εγκαινιάζει το συμβόλαιό
της με την αμερικανική εταιρεία Putumayo.