Παραβολική Ποιητική

Οι πρωταγωνιστές της «Επιστροφής» του Χάρολντ Πίντερ

Είκοσι πέντε χρόνια μετά την τελευταία παράσταση της «Επιστροφής» τού Πίντερ
με σκηνοθέτη τον Βολανάκη και μια υπέροχη διανομή και τριάντα πέντε χρόνια
μετά την πρώτη στο «Θέατρο Τέχνης», με σκηνοθέτη τον Κουν, το θεμελιώδες αυτό
κείμενο της σύγχρονης παγκόσμιας δραματουργίας ξαναπαίζεται με κύρος, με
συνέπεια στο ύφος του στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας από την ώριμη και πάντα
σοβαρή στις επιλογές της «Πράξη».

Όταν πριν από είκοσι πέντε χρόνια έκρινα το έργο, είχα τολμήσει μια ακροβατική
του ερμηνεία (τώρα στον τόμο «Από τον Μίλλερ στον Μύλλερ» – Πατάκης).
Προσπαθώντας να απορρίψω την εύκολη ταξινόμηση των έργων του μεγάλου Βρετανού
από μερικούς φιλολόγους ως αλληγοριών, είχα αντιτάξει την άποψη πως τα έργα
του Πίντερ είναι ιδιότυπες παραβολές, εμπειρικά μικρομοντέλα, πυκνές
διατυπώσεις του ειδικού, ως παραδείγματος του γενικού μοντέλου. Ο ηθογραφικός
τάχα μικρόκοσμος του Πίντερ μοιάζει με το δείγμα που εξετάζει ο μικροβιολόγος
στο δισκίο τού μικροσκοπίου και που αναλογικά, ως πεδίο τιμών, επαληθεύεται
φαινόμενο στο πεδίο αναφοράς. Είναι κάτι που έχει να κάνει με το μαθηματικό
θαύμα των δημοσκοπήσεων, όπου οι απόψεις (πολιτικές, ηθικές, αισθητικές), τα
γούστα, οι συμπεριφορές χιλίων ανθρώπων, επιλεγμένων ως αναλογικό δείγμα μιας
ορισμένης κοινωνικής ομάδας αποτυπώνουν τις απόψεις, τα γούστα και τις
συμπεριφορές ολόκληρης της ομάδας.

Αυτό κάνει ο Πίντερ. Όσο πιο λεπτομερειακή είναι η καταγραφή τών
συμπεριφορών της μικροομάδας που μας παρουσιάζει, τόσο βαθύτερα μπαίνει στην
έρευνα της ανθρώπινης εν γένει συμπεριφοράς. Η διαφορά της μεθόδου αυτής από
τη μικροβιολογία είναι η παραίτηση του Πίντερ από την προσπάθεια να καταλάβει,
να ανιχνεύσει τα αίτια, τα κίνητρα ή την παθολογία ορισμένων συμπεριφορών. Δεν
είναι, φαίνεται να σκέπτεται, δική μου δουλειά να διερευνήσω τις αιτίες, να
φθάσω ώς τη ρίζα των πρώτων αρχών. Αυτό είναι έργο της κοινωνιολογίας, της
πολιτικής επιστήμης, της οικονομίας και, εν τέλει, της φιλοσοφίας. Ο Ευριπίδης
στην Ιφιγένεια στην Αυλίδα βάζει τη μικρή του ηρωίδα να πηδάει από τον φόβο
του θανάτου, τις ικεσίες, τον πόθο ζωής στην εθελοθυσία απότομα και «ανώμαλα»
κατά τον Αριστοτέλη. Ο ποιητής καταγράφει μια συμπεριφορά, οι θεωρητικοί
ερμηνεύουν κατά το δοκούν της εποχής τους τη συμπεριφορά αυτή είτε ως
πατριωτικό οίστρο είτε ως αηδία για τον ανδροκρατούμενο κόσμο του πλιάτσικου.

Ο Πίντερ στην «Επιστροφή» ασκεί μια κριτική της Κοινοπολιτείας μέσω μιας
τυπικά επιλεγμένης οικογένειας που θα μπορούσε να είναι μικρομοντέλο της μέσης
αγγλικής κοινωνικής ομάδας.

Το αριστουργηματικό αυτό έργο ακολουθεί τους νόμους της αρχαίας
ελληνικής Ποιητικής. Όπως οι αρχαίοι Έλληνες τραγικοί δανείζονταν τον
κοινόχρηστο μύθο για να μιλήσουν για τα υπαρξιακά, τα πολιτικά, τα ηθικά
προβλήματα του καιρού τους και του τόπου τους, έτσι και ο Πίντερ (παλαιότερα
το ίδιο έκανε ο Σαίξπηρ και, βέβαια, ο Ο’Νηλ) δανείζεται τον «μύθο» μιας
τυπικής αγγλικής οικογένειας για να συζητήσει με τους συμπολίτες του κατ’
αρχάς και με κάθε πολίτη του κόσμου στη συνέχεια τα μεγάλα αδιέξοδα του καιρού
του. Όπως και ο αρχαίος ποιητής, ο Πίντερ είναι πολίτης πρώτα απ’ όλα, που
έχει το προνόμιο να προτείνει στην «Πόλιν» εκδοχές του βίου που χρειάζονται
μελέτη και αυστηρό έλεγχο. Εξάλλου, ο τολμηρός αυτός πολίτης απέδειξε συχνά με
τις παρεμβάσεις του στον πολιτικό λόγο ότι διεκδίκησε το δικαίωμα της
διαφορετικής γνώμης από την επίσημη, συχνά, φορέα βίας και ανηθικότητας.

Αυτά τα πράγματα εκθέτει στα έργα του. Είτε τα δημόσια αμαρτήματα είτε τα
ιδιωτικά τεχνάσματα είτε τις πράξεις είτε τα ιδεολογήματα της καθεστηκυίας
λογικής και ηθικής. Η «Επιστροφή» είναι ένα βίαιο έργο που αποκαλύπτει όλο τον
φαύλο μηχανισμό μιας ανήθικης κοινωνίας, μηχανισμό που παράγει χυδαιότητα,
ψεύδος, βία, ταπεινώσεις, εξευτελισμούς, συμβιβασμούς, χλεύη, πρωτογονισμό.
Μηχανισμούς που, εν ονόματι της επιβίωσης, επιστρέφουν στα σπήλαια των
ενστίκτων και στις στρατηγικές της γυμνής επιθυμίας. Στο συνταρακτικό αυτό
κείμενο η βουλιμία παγιδεύει τα θυμοειδή μας άλογα και παρασύρει τον ηνίοχο
του Λόγου σε τρελές διαδρομές που υπηρετούν μόνο και μόνο την όρεξη.

Όλα τα πρόσωπα του έργου κυβερνώνται από το υπογάστριο, ακόμα, όπως συμβαίνει
με τον τρισάθλιο διανοούμενο της οικογένειας, και όταν χρειαστεί το υπογάστριο
να υποστεί ευνουχισμό.

Ο Μίνως Βολανάκης μάς έχει χαρίσει μιαν έξοχη μετάφραση του έργου. Μετά το
τέταρτο αιώνος ισχυρή, θεατρικά αποτελεσματική και μουσικά εντελή. Διότι η
γλώσσα του Πίντερ κατάγεται από τη μουσική και απαιτεί μουσική εκτέλεση. Θα
τολμούσα να χαρακτηρίσω αυτή τη θεατρική γλώσσα εξπρεσιονιστική, γιατί εκείνο
που μετράει δεν είναι το νόημα των λέξεων, αλλά ο ήχος, η έκφραση, ο τόνος, οι
φωτοσκιάσεις, οι συμπλοκές των συμφώνων με τα φωνήεντα, η προσωδία και οι
εναλλαγές ήχου και σιωπών. Ο Βολανάκης κατόρθωσε να μεταφέρει τον «ήχο» του
Πίντερ στον πολυσύλλαβο ελληνικό λόγο. Η αγγλική είναι μικροσύλλαβη,
μονοσύλλαβη και δισύλλαβη γλώσσα. Η μεταφορά της, του ήχου της, στα ελληνικά
απαιτεί δομή ήχων με συγκοπές, με ποικιλίες τονισμένων και άτονων συλλαβών.

Την παράσταση στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας έστησε ο Νίκος
Μαστοράκης, ένας ταλαντούχος σκηνοθέτης που αποδεικνύει συχνά πως, όταν δεν
αυθαιρετεί, έχει αίσθηση και του ύφους και των ορίων που περιέχουν τα προς
παράσταση κείμενα. Ο Μαστοράκης δεν αρκείται να περιγράψει και να διεισδύσει
στο πνεύμα του έργου, προχωρεί και σε διδασκαλία των ηθοποιών.
Εκμεταλλευόμενος την πείρα τους και τις ιδιομορφίες τους τούς καθοδηγεί με
μέτρο, αλλά πεισμόνως, να ενταχθούν στο κυρίαρχο ύφος που έχει επιλέξει ως
φορέα της παράστασης. Καθοδήγησε την ταλαντούχα Εύα Νάθενα να κατασκευάσει ένα
πρόσφορο, λιτό, αλλά σημαίνον, σκηνικό και να σχεδιάσει ενδύματα ενδεικτικά
του ύφους και του ήθους των χαρακτήρων. Η Μαρία Αλβανού οργάνωσε την κίνηση
και ο Αλέκος Αναστασίου φώτισε θαυμάσια τον χώρο. Οι μουσικές επιλογές του
Μαστοράκη αμφιβάλλω αν χρειάζονταν. Μάλλον εκκινούσαν από φόβο μήπως η
υποκριτική δεν αποδώσει τα αναμενόμενα και προσφερόταν το μουσικό χαλί σαν
ραδιοφωνικό σωσίβιο. Τέτοια τερτίπια, μάλλον μεταμοντέρνα, ούτε ο Πίντερ τα
χρειάζεται ούτε ο Μαστοράκης ούτε ο θαυμάσιος θίασος.

Ο Γιάννης Βόγλης, ηθοποιός με στέρεα τεχνική, εσωτερική συναισθηματική προίκα
και λιτότητα σκηνικής συμπεριφοράς, έδωσε τον Μαξ με αδρές γραμμές και βαθιές
χαράξεις. Ίσως ο καλύτερος ρόλος του σε αυτό το είδος θεάτρου.

Ο Στέλιος Μάινας πήρε τη ρεβάνς από κάποιες πρόσφατες επιλογές του, όπου
κυριαρχούσε μια φτηνή εξωστρέφεια. Έδειξε (Λένυ) πως έχει αίσθηση και του
μέτρου και του ύφους. Έπαιξε τον πιο επικίνδυνο ρόλο του έργου χωρίς τις
ευκολίες του εντυπωσιασμού και χωρίς να υποκύψει σε «ελληνικό» υποκριτικό
ιδίωμα. Πλάθει τον χαρακτήρα συνεχώς και σιωπώντας.

Ο πεπειραμένος Μπάμπης Γιωτόπουλος (Σαμ) έπαιξε ακροβατώντας ανάμεσα στην
τρυφερότητα και στο γελοίο. Παράταιρος με το σύνολο, γνώστης των ειδών,
κράτησε τους ήχους του σολάροντας παράδοξα, αλλά εύστοχα.

Ο νεαρός Κωνσταντίνος Μάνος (Τζόη) ξέφευγε κάποτε από το μέτρο, υπέκυπτε στον
εντυπωσιασμό και στην εύκολη σκηνική δημαγωγία, αλλά δεν έβλαψε το σύνολο.

Ο Άλκης Παναγιωτίδης (Τέντυ), η έκπληξη της παράστασης. Δεν είχε έως τώρα
δώσει (ή δεν του είχε δοθεί η ευκαιρία) δείγματα μιας τόσο ώριμης εσωτερικής
υποκριτικής, ακριβούς και σαφούς.

Η Μπέττυ Αρβανίτη (Ρουθ) κατακτά με αυτή την ερμηνεία μια άλλη ακόμη
υποκριτική κορυφή. Τι μάσκα πλήρης, τι σιωπές εξαίσιες, τι συναισθηματικό
ορυχείο σπανίων ανεκλάλητων ενστίκτων επιβίωσης. Κίρκη, Καλυψώ, Πηνελόπη και
Σειρήνα, Άρπυια και Χάρυβδις.

INFO

Η «Επιστροφή» του Χάρολντ Πίντερ παίζεται στο Θέατρο της Οδού Κεφαλληνίας
(Κεφαλληνίας 16, Κυψέλη, τηλ. 010-8838.727)