ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Η τιμή της ενημέρωσης

Στην αγγλική γλώσσα, free σημαίνει ελεύθερος/η αλλά και δωρεάν. Έτσι, όταν οι
πρωτοπόροι του Διαδικτύου δήλωναν πριν από μερικά χρόνια «information wants to
be free» («η πληροφορία θέλει να είναι ελεύθερη»), ουδείς αμφέβαλε ότι αυτό
που πραγματικά εννοούσαν ήταν «δωρεάν». Και το επιβεβαίωναν στην πράξη,
διαθέτοντας όλη τους την ενημερωτική ύλη χωρίς καμία απολύτως χρέωση και
δημιουργώντας μία ολόκληρη κουλτούρα πληροφόρησης, όπου το δωρεάν δεν ήταν
έκτακτη προσφορά αλλά βασικό δικαίωμα. Αυτή η αντίληψη επεκτάθηκε και σε άλλα
μέσα, με την εμφάνιση σε πολλές πόλεις του κόσμου των δωρεάν εφημερίδων Metro
να αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Έκτοτε, οι περισσότεροι εκδότες έχουν συνειδητοποιήσει πως το μοντέλο «δωρεάν
στον αναγνώστη/χρήστη – έσοδα από διαφήμιση» σπανίως λειτουργεί. Η διαφήμιση
στο Ίντερνετ δεν αναπτύχθηκε με τους προβλεπόμενους (διψήφιους ή και
τριψήφιους) ρυθμούς και είναι πλέον εμφανές πως δεν αρκεί για να υπερκαλύψει
(ή και απλώς να καλύψει) τα έξοδα μιας ειδησεογραφικής υπηρεσίας. Επιπρόσθετα,
το κλείσιμο των εκδόσεων Metro σε ορισμένες πόλεις ή η συγχώνευση τέτοιων
τίτλων, όπου υπήρχαν, δύο ή παραπάνω οδηγεί στο ίδιο συμπέρασμα: καθώς η
διαφημιστική δαπάνη κατακερματίζεται σε όλο και περισσότερα μέσα, οι
ιδιοκτήτες των ΜΜΕ πρέπει να αναζητήσουν έσοδα και από τον πολίτη για να
μπορέσουν να ελπίζουν σε μακροπρόθεσμη κερδοφορία. Από την άλλη πλευρά,
προϊόντα επί πληρωμή σημαίνει μικρότερο κοινό και συνεπώς λιγότερες
δυνατότητες για διαφημιστική απορρόφηση.

Στρατηγικό δίλημμα λοιπόν για τα ΜΜΕ; Ίσως όχι, αφού το αποτέλεσμα αυτού του
προβληματισμού είναι μία διαφαινόμενη κοινή «συμβιβαστική» προσέγγιση: η
δημιουργία ειδησεογραφικών προϊόντων και υπηρεσιών (ή μετεξέλιξη υπαρχόντων)
σε διζωνική βάση, με τη βασική πληροφορία να είναι δωρεάν και την αναλυτική
ενημέρωση επί πληρωμή. Στις εφημερίδες βρίσκει κανείς δωρεάν τις ολιγοσέλιδες
εκδόσεις Metro, αλλά πρέπει να πληρώσει για μία πλήρη και εκτενή έκδοση σαν
και αυτή που κρατάτε στα χέρια σας. Στην τηλεόραση, όπως έχει φανεί κυρίως
στις ΗΠΑ, τα ημίωρα δελτία ειδήσεων των γενικού περιεχομένου καναλιών είναι
δωρεάν αλλά τα ειδικά συνδρομητικά κανάλια (CNN, CNBC, ESPN) είναι επί
πληρωμή. Σε όλο και περισσότερες ενημερωτικές υπηρεσίες στο Ίντερνετ, οι
τίτλοι και η περίληψη διατίθενται ελεύθερα αλλά η αναλυτική πληροφόρηση (και
συχνά πλέον το οπτικοακουστικό υλικό ή άλλες εφαρμογές multimedia) έχει
αντίτιμο. Το ίδιο φαίνεται να γίνεται και στο κινητό τηλέφωνο, το έσχατο των
μέσων ενημέρωσης: οι τίτλοι είναι δωρεάν αλλά το πλήρες άρθρο ή άλλες
υπηρεσίες, όπως οι ειδοποιήσεις (alerts) για έκτακτα γεγονότα, είναι επί
πληρωμή.

Είναι ιδιαίτερα πιθανό αυτό το διζωνικό μοντέλο ενημέρωσης να αποδειχθεί η
κάλλιστη λύση για τους ιδιοκτήτες ΜΜΕ και να οδηγήσει στα επιθυμητά οικονομικά
αποτελέσματα. Όμως, η επιχειρηματική διάσταση δείχνει μόνο μία πλευρά του
θέματος και, σε αυτή την περίπτωση, ίσως την λιγότερο σημαντική: σε μία
ιδανική δημοκρατία, ο διαχωρισμός των πολιτών σε ενημερωμένους και μη δεν
μπορεί παρά να είναι απόλυτα ανεπιθύμητος. Εν τούτοις, δεν χρειάζεται να είναι
κανείς κυνικός για να ισχυριστεί πως αυτός ο διαχωρισμός είναι πραγματικότητα
σε όλες τις χώρες του κόσμου (δημοκρατίες ή μη) και η ισότητα στην πληροφόρηση
αποτελεί περισσότερο ουτοπιστικό όραμα παρά ρεαλιστικό στόχο. Επιπλέον, θα
μπορούσε να λεχθεί πως η «άνιση» ενημέρωση συνιστά απόδειξη δημοκρατικής
λειτουργίας, καθώς βασίζεται και στην (ομολογουμένως υπαρκτή) επιθυμία αρκετών
πολιτών να μην ενημερώνονται για κάποια θέματα που κρίνουν πως δεν τους
αφορούν. Ωστόσο, η μετάβαση προς ένα διζωνικό μοντέλο βασισμένο στην (ή
ενισχυμένο από την) τιμή σίγουρα προεκτείνει – και παγιώνει; – το φαινόμενο
της ενημέρωσης «δύο ταχυτήτων» και του προσδίδει μία οικονομική διάσταση. Το
κατά πόσο αυτό αποτελεί θετική, αρνητική ή απλώς αναπόφευκτη εξέλιξη είναι
στην κρίση του καθενός.

Ο Κων/νος Καμάρας είναι σύμβουλος της Διεθνούς Ενώσεως Εφημερίδων (World
Association of Newspapers – WAN) και μέλος του Δ.Σ. της IFRA, παγκόσμιου
οργανισμού για την τεχνολογία στα ΜΜΕ.