Το πετρέλαιο απειλεί πάλι τη γαλήνη του κόσμου

Η διαμάχη στη Μέση Ανατολή ­ η Παλαιστίνη εναντίον του Ισραήλ τώρα, των
Ηνωμένων Πολιτειών εναντίον του Ιράκ στο μέλλον ­ δημιουργεί σοβαρούς
κινδύνους για την ανάπτυξη και την παγκόσμια σταθερότητα. Για να κατανοήσουμε
τη σοβαρότητα αυτών των κινδύνων, ας εξετάσουμε το ζήτημα αντίστροφα,
εντοπίζοντας αυτά που είναι απίθανο να συμβούν.

Κατά πάσα πιθανότητα, ούτε το Ιράκ ούτε το Ιράν θα μπορέσουν να εφαρμόσουν ένα
αποτελεσματικό πετρελαϊκό εμπάργκο εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών. Πρώτον, η
πρόθεσή τους να εναντιωθούν στην Αμερική δεν σημαίνει ότι θα θυσιάσουν μέρος
της παραγωγής τους που είναι αναγκαία για τη διατήρηση των οικονομιών τους σε
καλή κατάσταση. Και οι δύο χώρες αναγνωρίζουν ότι αν αρνηθούν να πουλήσουν
στην Αμερική πετρέλαιο, άλλες χώρες (η Ρωσία και το Μεξικό) θα σπεύσουν να
καλύψουν το κενό που θα δημιουργηθεί. Έτσι, ένα εμπάργκο από την πλευρά του
Ιράν και του Ιράκ θα αποδειχθεί αναποτελεσματικό. Και το μόνο που θα συμβεί,
είναι ότι αυτές οι χώρες θα χάσουν χρήματα.

Ο Rudi Dornbusch είναι Καθηγητής Οικονομικών στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης και πρώην επικεφαλής του συμβουλίου εμπειρογνωμόνων της Παγκόσμιας Τράπεζας και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου

Ακόμη και ο Σαντάμ Χουσεΐν είναι αρκετά έξυπνος για να αποφύγει αυτή την
παγίδα. Απλώς ο ίδιος, όπως και οι ηγέτες του Ιράν, θα χρησιμοποιήσουν σκληρή
ρητορική, αυξάνοντας οριακά τις τιμές του πετρελαίου. Τίποτε πιο σοβαρό από
αυτό δεν πρόκειται να γίνει. Για το αραβικό κοινό, η σκληρή γλώσσα είναι
περίπου τόσο καλή, ως απόδειξη καλής ηγεσίας, όσο και η ανάληψη δράσης.
Ωστόσο, ο πραγματικός κίνδυνος για την αγορά πετρελαίου είναι το σαμποτάζ των
πετρελαϊκών εγκαταστάσεων. Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία, δεν είναι τα
πετρελαϊκά κοιτάσματα αλλά οι πετρελαϊκοί αγωγοί, τα διυλιστήρια και τα
λιμάνια που φορτώνεται το πετρέλαιο. Αυτά επηρεάζουν τις τιμές του πετρελαίου,
επειδή καθορίζουν άμεσα τη διαθεσιμότητα. Όπως είδαμε και στον Πόλεμο του
Κόλπου, ο κίνδυνος καταστροφής των πετρελαϊκών εγκαταστάσεων αύξησε κατακόρυφα
τις τρέχουσες τιμές του πετρελαίου. Έφθασαν τα 40 δολάρια ανά βαρέλι. Αυτή τη
φορά, οι τιμές είναι σίγουρο ότι θα κινηθούν υψηλότερα, επειδή οι κίνδυνοι για
το σαμποτάζ πετρελαϊκών εγκαταστάσεων είναι πολύ μεγαλύτεροι.

Αυτό είναι βέβαιο ότι θα συμβεί, αν και όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες αναλάβουν
στρατιωτική δράση εναντίον του Ιράκ. Κατ’ αρχήν η Σαουδική Αραβία μπορεί να
αντισταθμίσει την αύξηση της τιμής του πετρελαίου μέσω της αύξησης της
παραγωγής της. Ωστόσο, είναι άλλο πράγμα για τη Σαουδική Αραβία να μην πάρει
μέρος σε ένα πετρελαϊκό εμπάργκο και άλλο να κάνει μια φιλοαμερικανική κίνηση,
πλημμυρίζοντας την παγκόσμια αγορά με πετρέλαιο. Η χρήση του τεράστιου
στρατηγικού πετρελαϊκού αποθέματος των Ηνωμένων Πολιτειών θα ρίξει, για κάποιο
χρονικό διάστημα, τις τιμές του πετρελαίου. Όταν, όμως, οι εχθροπραξίες με το
Ιράκ αρχίσουν, η τιμή του πετρελαίου θα εκτοξευθεί.

Ο χρόνος

Στην περίπτωση που πληγούν πετρελαϊκές εγκαταστάσεις, η τιμή του πετρελαίου θα κινηθεί αμέσως ανοδικά

Πότε είναι πιθανό να συμβούν όλα αυτά; Η Αμερική απαιτεί από το Ιράκ να κάνει
τρεις κινήσεις – να συμβάλει στη σταθερότητα της περιοχής, να τερματίσει τις
προσπάθειες κατασκευής όπλων μαζικής καταστροφής και να τερματίσει την
καταπίεση των Ιρακινών – για τις οποίες ο Σαντάμ Χουσεΐν δεν πρόκειται να
συμφωνήσει ποτέ. Ο Σαντάμ, λοιπόν, είναι καταδικασμένος και δεν έχει σημασία
αν η Ευρώπη θα συνεργαστεί με τις Ηνωμένες Πολιτείες ή όχι. Το πρόβλημα, όπως
και το 1991, είναι η απουσία μιας κατάλληλης κυβέρνησης, που θα ήταν αποδεκτή,
τόσο από την περιοχή όσο και από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Το ζήτημα αυτό και η
δυσεπίλυτη διαμάχη μεταξύ Παλαιστινίων και Ισραηλινών είναι εμπόδιο στην άμεση
ανάληψη οποιασδήποτε δράσης. Αυτό σημαίνει ότι οι τιμές του πετρελαίου θα
παραμείνουν υψηλές (πιθανόν υψηλότερες) για κάποιο χρονικό διάστημα.

Οι καταναλωτές στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και στην Ευρώπη και στην Ασία, θα
πληγούν από ένα πετρελαϊκό σοκ. Θα έχουν μικρότερη αγοραστική δύναμη, η ζήτηση
θα μειωθεί και οι ρυθμοί ανάπτυξης θα επιβραδυνθούν, όπως συνέβη και κατά τη
διάρκεια του Πολέμου στον Κόλπο. Μια επιβράδυνση της αμερικανικής και της
παγκόσμιας οικονομίας θα είναι άσχημο νέο για τις αγορές και θα φέρει τις
κεντρικές τράπεζες στην πολύ δύσκολη θέση να καταπολεμήσουν την ύφεση μέσω της
χαλάρωσης της νομισματικής πολιτικής ή να καταπολεμήσουν τον πληθωρισμό, που
θα προκαλέσει η αύξηση των τιμών του πετρελαίου, μέσω της αύξησης των
επιτοκίων.

Αν η σκλήρυνση της νομισματικής πολιτικής είναι ο κανόνας, θα πρέπει να
αποχαιρετήσουμε την άνοδο του χρηματιστηρίου. Είναι, πάντως, γεγονός ότι το
πετρέλαιο είναι λιγότερο σημαντικό στις μέρες μας για τις βιομηχανικές
οικονομίες από ό,τι ήταν στο παρελθόν. Όμως, μια αύξηση 10 δολαρίων στην τιμή
του βαρελιού, είναι σίγουρο ότι θα καταφέρει καίριο πλήγμα στην παγκόσμια
οικονομία.

Το δολάριο

Αν υποθέσουμε ότι όλα αυτά θα συμβούν, τότε τι θα συμβεί στο δολάριο; Προς το
παρόν το δολάριο παραμένει ισχυρό σε σχέση με το κοινό ευρωπαϊκό νόμισμα – όχι
πολύ ισχυρό, όμως, καθώς η τιμή εκκίνησης του ευρώ, στο 1,1 έναντι του
δολαρίου, δεν ήταν ποτέ διατηρήσιμο σημείο ισορροπίας της ισοτιμίας. Η ισχύς
αυτή διατηρήθηκε από την ταχύτερη οικονομική ανάπτυξη της αμερικανικής
οικονομίας αλλά και το γενικότερο προφίλ της ως οικονομικής υπερδύναμης του
πλανήτη. Ο χαρακτηρισμός αυτός ενισχύεται από την στρατιωτική ισχύ των
Ηνωμένων Πολιτειών. Το προφίλ, όμως, αυτό πλήττεται από τις επικρίσεις
εναντίον των

ΗΠΑ, που διατυπώνουν τα οικολογικά κινήματα, οι πολέμιοι της παγκοσμιοποίησης
και οι αραβικοί λαοί.

Με πληγωμένο το προφίλ των Ηνωμένων Πολιτειών, το δολάριο θα κινδυνεύσει να
σημειώσει κατακόρυφη πτώση. Το μόνο πράγμα που θα καταφέρει να κρατήσει το
δολάριο στα τωρινά του επίπεδα, είναι οι κακές οικονομικές επιδόσεις της
Ευρώπης. Σε τελική ανάλυση, οι επικρίσεις εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών
είναι βασικά ένας τρόπος για να απομακρύνονται οι προβολείς της επικαιρότητας
από τις αποτυχίες των Ευρωπαίων ηγετών και από τις προσπάθειες των Ηνωμένων
Πολιτειών για τη δημιουργία ενός ασφαλέστερου κόσμου και μιας ισχυρότερης
παγκόσμιας οικονομίας. Σε τελευταία ανάλυση, τα προβλήματα που απασχολούν τον
Σρέντερ ή τον Μπερλουσκόνι και τους Σιράκ και Ζοσπέν δεν αφορούν όλον τον
κόσμο.

(c) Project Syndicate, Απρίλιος 2002.

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος