Ας βάλουμε όρια στους δικτάτορες

Ο Ρόμπερτ Μουγκάμπε είναι ένας ηλικιωμένος τύραννος που συστηματικά
καταστρέφει την οικονομία και την κοινωνική σταθερότητα της Ζιμπάμπουε. Όπως
πολλοί άλλοι τύραννοι, φαίνεται έτοιμος να κάνει οτιδήποτε χρειαστεί
προκειμένου να παρατείνει τα 22 χρόνια στην εξουσία, όπως το να ασκεί βία και
να αρνείται την πραγματοποίηση εκλογών.

Οι διεφθαρμένοι πιστοί φίλοι του και στρατηγοί του, που επωφελήθηκαν από το
καθεστώς του, τον στηρίζουν – όχι μόνο για να διατηρήσουν τα δικά τους βρώμικα
εισοδήματα αλλά και επειδή φοβούνται ότι θα χάσουν την εξουσία στην περίπτωση
που αλλάξει το καθεστώς στη Ζιμπάμπουε. Παρά τις πιέσεις από τις Ηνωμένες
Πολιτείες και την Ευρώπη, ο Μουγκάμπε έχει ώς τώρα καταφέρει να διατηρηθεί
στην εξουσία.

Η τυραννία είναι, βεβαίως, ένα από τα παλαιότερα πολιτικά καθεστώτα. Ωστόσο,
είναι να απορεί κανείς αν πράγματι, σε έναν παγκοσμιοποιημένο κόσμο, η διεθνής
κοινότητα δεν μπορεί να κάνει περισσότερα, προκειμένου να περιορίσει τους
τυράννους και να εξασφαλίσει ένα πιο σταθερό παγκόσμιο πολιτικό περιβάλλον.
Πρόκειται, χωρίς αμφιβολία, για μια δύσκολη ερώτηση. Καμιά χώρα δεν είναι
διατεθειμένη να εκχωρήσει την πολιτική της κυριαρχία σε ξένες δυνάμεις ή
ξένους παρατηρητές. Ωστόσο, το υψηλό κόστος της τυραννίας διαχέεται σε όλον
τον κόσμο, με τη μορφή των ανεξέλεγκτων επιδημιών, των μετακινήσεων
μεταναστών, της βίας και της εγκληματικότητας. Ο κόσμος θα έχει όφελος από την
παύση της κυριαρχίας του κ. Μουγκάμπε και άλλων τυράννων, σε διάφορα μέρη του
κόσμου.

Ο Jeffrey Sachs είναι Καθηγητής Οικονομικών και διευθυντής του Κέντρου Διεθνούς Ανάπτυξης στο αμερικανικό Πανεπιστήμιο Harvard

Μια εύλογη ιδέα είναι η «γειτονική» παρακολούθηση – οι γείτονες μιας χώρας θα
μπορούσαν να τη βοηθήσουν να αποκαταστήσει τη δημοκρατία. Αυτό είναι
εφαρμόσιμο, καθώς οι γείτονες μιας χώρας με τυραννικό καθεστώς είναι αυτοί που
ζημιώνονται άμεσα, όταν η αστάθεια διαχέεται στην περιοχή. Ωστόσο, αυτές οι
χώρες είναι, ώς τώρα, οι πιο απρόθυμες να εμπλακούν στα εσωτερικά μιας
γειτονικής τους χώρας. Μέχρι σήμερα, η Νοτιοαφρικανική Κοινότητα Ανάπτυξης
(South African Development Community) δείχνει αδιάφορη, λόγω και των
αντιδράσεων του Μουγκάμπε. Αν αυτή η σιωπή συνεχιστεί, θα υπονομεύσει
σημαντικά τα όργανα της Κοινότητας και θα αποτελέσει ένα μεγάλο βάρος για τον
πιο σημαντικό ηγέτη στην Κοινότητα, τον Τάμπο Μπεκί, πρόεδρο της Νότιας
Αφρικής.

Κυρώσεις

Η επιβολή κυρώσεων είναι μια άλλη προσέγγιση για την καταπολέμηση της
τυραννίας από τη διεθνή κοινότητα. Η Αμερική, η Ευρώπη και άλλες δημοκρατίες
θα πρέπει να διακόψουν τις εμπορικές σχέσεις με τη Ζιμπάμπουε. Ο Μουγκάμπε και
οι συνεργάτες του έχουν μεταφέρει εκατομμύρια δολάρια σε λογαριασμούς του
εξωτερικού κατά τη διάρκεια του περασμένου χρόνου. Αυτοί οι λογαριασμοί πρέπει
να παγώσουν, παρά το γεγονός ότι το πάγωμά τους είναι πολύ δύσκολο σε έναν
κόσμο που υπάρχουν το τραπεζικό απόρρητο και οι εικονικοί τραπεζικοί
λογαριασμοί, οι οποίοι κρύβουν το όνομα του πραγματικού δικαιούχου. Επιπλέον,
τα αποτελέσματα των νοθευμένων εκλογών του Μουγκάμπε δεν πρέπει να
αναγνωρισθούν από τη διεθνή κοινότητα. Παράλληλα, θα πρέπει να απαγορευτεί
στον τύραννο της Ζιμπάμπουε να εκπροσωπεί τη χώρα του σε διεθνείς συνόδους.

Οι κυρώσεις, ωστόσο, είναι κοστοβόρες και – πολύ συχνά – αναποτελεσματικές.
Δεν επαρκούν για να σταματήσουν τις ολοκληρωτικές πρακτικές του Μουγκάμπε και
υπάρχει ο κίνδυνος να προκαλέσουν ακόμη μεγαλύτερη κρίση στην οικονομία της
Ζιμπάμπουε, πλήττοντας εκατομμύρια αθώων ανθρώπων, σε μια περίοδο που η πείνα
και η ξηρασία εντείνονται. Επιπλέον, η επιβολή κυρώσεων δεν θα γίνει αποδεκτή
με θετικά σχόλια από όλο τον κόσμο. Κάποιοι Αφρικανοί, χωρίς αμφιβολία, θα
νιώσουν ότι η Αφρική απομονώνεται από τον υπόλοιπο κόσμο αδίκως, αφού
τυραννικά καθεστώτα υπάρχουν και σε άλλα μέρη του κόσμου, χωρίς να
αντιμετωπίζουν κυρώσεις από τη διεθνή κοινότητα.

Εναλλακτική πρόταση

Μια εναλλακτική πρόταση είναι η παροχή κινήτρων σε έναν τύραννο, για να
εγκαταλείψει την εξουσία. Ορισμένοι δικτάτορες που κράτησαν για πολλά χρόνια
την εξουσία, την εγκατέλειψαν μέσω κάποιων δολωμάτων που τούς έβαλε η διεθνής
κοινότητα, όπως την παροχή κάποιων διεθνών θέσεων υψηλού γοήτρου ή ακόμη και
αμνηστίας και πολυτελούς εξορίας σε ασφαλή μέρη. Μια πιο γενική και ίσως
αποτελεσματικότερη προσέγγιση είναι να συμφωνήσει η διεθνής κοινότητα στην
επιβολή γενικών πολιτικών στάνταρτ που μπορούν να επιβληθούν. Ένα στάνταρτ
αυτού του είδους, που μπορεί να κερδίσει και διεθνή στήριξη, είναι η καθιέρωση
ορίων στη θητεία των επικεφαλής των κυβερνήσεων. Η διεθνής κοινότητα θα
μπορούσε να συμφωνήσει ότι κανένας άνθρωπος δεν θα μπορούσε να θητεύσει ως
επικεφαλής κυβέρνησης (πρόεδρος, πρωθυπουργός, ή με άλλο τίτλο) για
περισσότερα από «Χ» χρόνια. Διεθνείς οργανισμοί, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και
το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, θα σταματούσαν αυτόματα να χορηγούν δάνεια σε
χώρες που οι ηγέτες τους θα ξεπερνούσαν αυτό το όριο.

Πολλές χώρες έχουν ήδη θεσπίσει τέτοιου είδους όρια. Στην Αμερική υπάρχει το
όριο των δύο θητειών για τους προέδρους. Σε άλλες χώρες υπάρχει το όριο μιας
προεδρικής θητείας, διάρκειας συνήθως 5 έως 8 ετών. Ο κόσμος ως σύνολο μπορεί
να συμφωνήσει σε ένα παγκοσμίως αποδεκτό στάνταρτ, όπως, για παράδειγμα, ένα
όριο 20 ετών. Οποιοσδήποτε ηγέτης που παραμένει στην εξουσία για πάνω από δυο
δεκαετίες θα χάνει αυτόματα τη διεθνή αναγνώριση.

Αποδεκτό όριο

Ακόμη και οι μη δημοκρατικές χώρες, όπως η εκσυγχρονισμένη Κίνα, θα μπορούσαν
να αποδεχθούν αυτό το στάνταρτ, επειδή θα εφαρμοζόταν για τους επικεφαλής των
κυβερνήσεων και όχι για τα κυβερνώντα κόμματα. Η Κίνα πολύ συχνά αλλάζει
πρόσωπα σε κορυφαίες κυβερνητικές θέσεις, καθώς διαπιστώνει ότι μια αλλαγή
στην εξουσία προλαμβάνει την απόκτηση υπερβολικής εξουσίας.

Πρόκειται για ένα μάθημα που πήραν οι Κινέζοι με οδυνηρό τρόπο κατά τη
διάρκεια της μακράς και συχνά καταστροφικής διακυβέρνησης από τον Μάο. Η
διαφθορά περιορίζεται με τη συχνή αλλαγή προσώπων στην εξουσία, καθώς οι
τύραννοι χρειάζονται συνήθως πολλά χρόνια για να οικοδημήσουν τα δίκτυα
διαφθοράς, που συνήθως περιλαμβάνουν μέλη της οικογενείας τους και φίλους τους
επιχειρηματίες.

Ένα διεθνές όριο θητείας, ωστόσο, θα ακυρώσει το δικαίωμα μιας πραγματικής
δημοκρατίας να διατηρήσει στην εξουσία έναν δημοφιλή ηγέτη για περισσότερα από
20 χρόνια. Ορισμένοι κοινοβουλευτικοί ηγέτες των δυτικών δημοκρατιών έχουν
προσεγγίσει αυτό το όριο, όπως ο Γερμανός πρώην καγκελάριος Χέλμουτ Κολ, ο
οποίος έμεινε στην εξουσία επί 16 χρόνια.

Όμως, ακόμη και στις ισχυρές δημοκρατίες, τα τελευταία χρόνια μιας μακράς
διακυβέρνησης είναι συνήθως τα χειρότερα. Τα τελευταία χρόνια του Κολ, για
παράδειγμα, σημαδεύτηκαν από διαφθορά. Με δεδομένα τα πλεονεκτήματα που έχουν
οι κάτοχοι της εξουσίας έναντι των διεκδικητών της, σχεδόν σε όλα τα πολιτικά
συστήματα, η θέσπιση ενός ορίου θητείας θα ενίσχυε ακόμη και την ισχυρότερη
των υφισταμένων δημοκρατιών.

Ένα διεθνές όριο θητείας θα είχε δημιουργήσει προβλήματα στη Ζιμπάμπουε: η
συνέχιση της θητείας του Μουγκάμπε ύστερα από 22 χρόνια θα είχε θέσει τη χώρα
σε διεθνή απομόνωση. Οι διεκδικητές της εξουσίας στη Ζιμπάμπουε θα είχαν
αποκτήσει το «πάνω χέρι» στην πολιτική διαμάχη και ίσως να εθεωρείτο δεδομένο
ότι ο Μουγκάμπε δεν θα μπορούσε και δεν θα έπρεπε να πάρει μέρος στις
τελευταίες εκλογές.

Κοιτάζοντας τον κατάλογο των επικεφαλής κυβερνήσεων που διατηρήθηκαν για πολλά
χρόνια στην εξουσία στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα (Στάλιν, Μάο, Φράνκο, Κιμ
Σουνγκ, Τσαουσέσκου), είναι ξεκάθαρο ότι ένα διεθνές όριο θητείας θα γλιτώσει,
πιθανότατα, τον κόσμο από μεγάλες αναταραχές και συγκρούσεις. Ένα τέτοιο όριο
ίσως να γλίτωνε τον δημοκρατικό κόσμο από δικτατορικά καθεστώτα και
αποσταθεροποίηση στο μέλλον.

(c) Project Syndicate, Μάρτιος 2002.

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος