Εκλογικά σενάρια γερμανικού τύπου

Υπάρχει ένα ευρύτατα αποδεκτό απόφθεγμα στην πολιτική ανάλυση, σύμφωνα με
το οποίο το εκλογικό σύστημα αποτελεί «τον πιο εξειδικευμένο χειραγωγικό
μηχανισμό της πολιτικής».

Βουλευτικές εκλογές. Ο σημερινός τρόπος εκλογής κάθε βουλευτή με σταυρό προτίμησης, έχει ανεβάσει το πραγματικό μέσο εκλογικό κόστος για την εκλογή σε 100 με 150 εκατομμύρια δραχμές

Ιδιαίτερα σε περιόδους κατά τις οποίες οι παγιωμένοι κομματικοί σχηματισμοί
εμφανίζουν φαινόμενα παθογένειας και αδυνατούν να εκφράσουν με επάρκεια τους
μετασχηματισμούς της κοινωνίας, η προσφυγή στον χειραγωγικό αυτό μηχανισμό
θεωρείται από πολλούς ως ο αναγκαίος καταλύτης για την αναδιάταξη και
αναζωογόνηση του κομματικού συστήματος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτών των
τάσεων αποτελεί και η πρόσφατη συζήτηση για την αλλαγή του εκλογικού
συστήματος, που άρχισε σποραδικά μετά τις εκλογές της 9ης Απριλίου 2000, αλλά
έχει κορυφωθεί τους τελευταίου μήνες.

Οι προτάσεις που διατυπώνονται για αλλαγή του εκλογικού συστήματος έχουν τρεις
διαφορετικές και σαφώς διακριτές αφετηρίες. Η πρώτη αφορά στον ακραία
πλειοψηφικό χαρακτήρα του εκλογικού νόμου που ισχύει σήμερα και με τον οποίο,
εκτός απροόπτου, θα πραγματοποιηθούν και οι επόμενες εκλογές. Ο σημερινός
εκλογικός νόμος εξασφαλίζει στο πρώτο κόμμα, με σχεδόν απόλυτη βεβαιότητα,
αυτοδύναμη κοινοβουλευτική πλειοψηφία – ανεξάρτητα από το ποσοστό του ή από τη
διαφορά που το χωρίζει από το δεύτερο κόμμα (ακόμη κι αν αυτή περιορίζεται σε
μία μόνο ψήφο). Πρόκειται ουσιαστικά για πλειοψηφική εκλογή πρωθυπουργού, στον
οποίο εκχωρείται επιπλέον μονοκομματική κοινοβουλευτική πλειοψηφία, γεγονός
που ενισχύει ακόμη περισσότερο τον αμιγώς πρωθυπουργοκεντρικό χαρακτήρα του
πολιτικού συστήματος. Σε καμία ευρωπαϊκή χώρα (ούτε στις ΗΠΑ) δεν υπάρχει
μονοπρόσωπο όργανο που να ελέγχει, ταυτόχρονα και πλήρως, εκτελεστική και
νομοθετική εξουσία, χωρίς ούτε καν να απαιτείται το τεκμήριο της απόλυτης
πλειοψηφίας (έστω και ύστερα από μια εκλογική αναμέτρηση δύο γύρων).

To κόστος της εκστρατείας. Ένα δεύτερο ερέθισμα για αλλαγή του
εκλογικού νόμου δόθηκε από την εντυπωσιακή διόγκωση του κόστους της
προεκλογικής εκστρατείας των υποψηφίων (και επομένως των αντίστοιχων
εξαρτήσεων), την οποία έχει προκαλέσει ο σημερινός τρόπος εκλογής των
βουλευτών με σταυρό προτίμησης σε πολυεδρικές περιφέρειες. Ο αναπόφευκτος
ενδοκομματικός ανταγωνισμός των υποψηφίων έχει ανεβάσει το πραγματικό μέσο
προεκλογικό κόστος για την εκλογή βουλευτή σε 100 με 150 εκατομμύρια δραχμές
(σύμφωνα με μετριοπαθείς υπολογισμούς για τις τελευταίες εκλογές). Πρόκειται
για το υψηλότερο κόστος ανά βουλευτική έδρα, σε σύγκριση με τις υπόλοιπες
ευρωπαϊκές χώρες, γι’ αυτό και οδήγησε πρόσφατα στην καθιέρωση ορισμένων
νομοθετικών φραγμών ως προς την υπέρμετρη προσωπική προβολή των υποψηφίων. Η
διάχυτη όμως αμφιβολία ως προς την αποτελεσματικότητα αυτών των ρυθμίσεων
τροφοδότησε σκέψεις και προτάσεις (Ντ. Μπακογιάννη, Θ. Πάγκαλος, Γ.
Παπαντωνίου, κ.ά.) για την υιοθέτηση ενός «γερμανικού» συστήματος, όπου οι
μισοί βουλευτές εκλέγονται σε μονοεδρικές περιφέρειες και οι άλλοι μισοί με
κλειστή λίστα.

Διπολικό σύστημα. Οι προτάσεις αυτές οδήγησαν σε μια τρίτη σειρά
σκέψεων, που διατυπώνονται τους τελευταίους μήνες από στελέχη του ΠΑΣΟΚ,
σχετικά με την αλλαγή του εκλογικού συστήματος. Οι σκέψεις αυτές, χωρίς να
έχουν προσλάβει ακόμη συγκεκριμένη μορφή, έχουν πάντως ως κοινή αφετηρία την
πρόθεση να μετασχηματίσουν το σημερινό κομματικό σύστημα από δικομματικό σε
διπολικό. Για τον σκοπό αυτό προβάλλεται και πάλι ως βασική ιδέα μια παραλλαγή
του «γερμανικού» συστήματος, με 200 βουλευτές να εκλέγονται σε μονοεδρικές
περιφέρειες και 100 με λίστα, ως οιονεί «βουλευτές Επικρατείας». Επειδή όμως
το Σύνταγμα περιορίζει αυστηρά τον αριθμό των βουλευτών Επικρατείας, το πολύ
στο 1/20 της Βουλής (αρ. 54, παρ. 3), οι 100 αυτές έδρες δεν μπορεί παρά να
επιμεριστούν αναγκαστικά σε μείζονες περιφέρειες, οι οποίες μπορεί να είναι οι
13 σημερινές (ή και σαφώς λιγότερες σε περίπτωση διοικητικής μεταρρύθμισης).

Οι ατέλειες του ισχύοντος νόμου

Η διαφαινόμενη πρόθεση της κυβέρνησης να προχωρήσει σε μια ριζική εκλογική
μεταρρύθμιση – η οποία πάντως, χωρίς τη συναίνεση της Ν.Δ., θα ισχύσει για τις
μεθεπόμενες εκλογές – δεν σημαίνει ότι πρέπει να παραμείνουν χωρίς διόρθωση
ορισμένες προφανείς ατέλειες του σημερινού εκλογικού νόμου. Αυτό αφορά κυρίως
τις τεχνικές ρυθμίσεις για την «εξομάλυνση», οι οποίες οδηγούν ορισμένες φορές
σε κραυγαλέα στρέβλωση της κοινοβουλευτικής εκπροσώπησης στις επιμέρους
εκλογικές περιφέρειες (όπως, π.χ., το 1996 στην Ημαθία, όπου το ΚΚΕ εξέλεξε
βουλευτή με 5,6%, αφήνοντας χωρίς εκπροσώπηση τη Ν.Δ., παρ’ όλο που είχε
συγκεντρώσει 38%). Οι τεχνικές αυτές ατέλειες θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν
– με διακομματική συναίνεση και χωρίς ουσιαστική αλλαγή του εκλογικού νόμου –
υιοθετώντας, π.χ., τις ρυθμίσεις που είχε προτείνει ο Θ. Αναγνωστόπουλος, με
ένστασή του στο ΑΕΔ, μετά τις εκλογές του 1996.

Τεχνικά και πολιτικά προβλήματα

Οι γενικές ιδέες που παραθέσαμε δεν προσδιορίζουν πάντως μονοσήμαντα έναν
συγκεκριμένο τύπο εκλογικού συστήματος, ούτε διευκρινίζουν με ποιον τρόπο θα
αντιμετωπιστούν τα τεχνικά και πολιτικά ζητήματα που ανακύπτουν.

Το πρώτο ζήτημα αφορά τον τρόπο εκλογής των βουλευτών στις μονοεδρικές
περιφέρειες (σε έναν ή σε δύο γύρους) και κυρίως τα πληθυσμιακά και διοικητικά
κριτήρια που πρέπει να ισχύσουν για τη χάραξή τους. Ιδιαίτερα σε μια χώρα που
δεν διαθέτει σχετική εμπειρία ένα τέτοιο εγχείρημα επιβάλλεται να γίνει με την
ευρύτερη δυνατή συναίνεση και υιοθετώντας τις γενικές αρχές που έχουν
διαμορφωθεί από τη νομολογία κρατών – όπως η Γαλλία, η Αγγλία, οι ΗΠΑ κ.τ.λ. –
όπου η χάραξη των εκλογικών περιφερειών ανατίθεται σε ανεξάρτητη διοικητική
αρχή ή σε ανώτατο δικαστικό όργανο.

Δισεπίλυτα. Εξάλλου, ο χωρισμός σε μονοεδρικές περιφέρειες των μεγάλων
δήμων, στους οποίους θα αντιστοιχούν περισσότερες έδρες (εφόσον ο νόμιμος
πληθυσμός τους ξεπερνά τους 70.000 κατοίκους), προσκρούει σε δυσεπίλυτα
προβλήματα, αφού, σύμφωνα με το Σύνταγμα (αρ. 54, παρ. 2) «ο αριθμός των
βουλευτών κάθε εκλογικής περιφέρειας (…) προκύπτει από τους εγγεγραμμένους
στα οικεία δημοτολόγια», τα οποία τηρούνται όμως μόνο για το σύνολο του δήμου.

Ένα δεύτερο, και ίσως το κρισιμότερο ζήτημα, αφορά την ουσιαστική λειτουργία
και τον επιδιωκόμενο στόχο του εκλογικού συστήματος, αφού κάτω από τη γενική
αναφορά στη μορφή του «γερμανικού» συστήματος, καλύπτεται μια πληθώρα
παραλλαγών με τελείως διαφορετική λειτουργία. Η αυθεντική εκδοχή του
γερμανικού συστήματος οδηγεί σε μια απόλυτα αναλογική κατανομή των εδρών,
μεταξύ των κομμάτων που ξεπερνούν το 5% (ή έχουν κερδίσει τουλάχιστον τρεις
μονοεδρικές περιφέρειες). Για τον σκοπό αυτό ο ψηφοφόρος διαθέτει δύο ψήφους –
μία για τον υποψήφιο της μονοεδρικής περιφέρειας και μία χωριστή για το κόμμα
που προτιμά – και η τελική κατανομή των εδρών της Βουλής προκύπτει μόνον από
την κομματική ψήφο.

Αντίθετα, οι παραλλαγές του «γερμανικού» συστήματος όπου η κομματική ψήφος
προκύπτει από τη μονοεδρική (όπως π.χ. στην Ιταλία), ή όπου οι δύο τύποι εδρών
προσκυρώνονται ανεξάρτητα (π.χ. Ουγγαρία), έχουν μια σαφέστατα πλειοψηφική
λειτουργία, η οποία μπορεί να εκμηδενίσει την εκπροσώπηση των μικρών κομμάτων
ή να οδηγήσει στην απόλυτη εξάρτησή τους από τον μεγάλο τους σύμμαχο (και τις
μονοεδρικές περιφέρειες που αυτός θα τους παραχωρήσει).

Ο έλεγχος. Μια ριζική εκλογική μεταρρύθμιση που θα μειώσει την εξάρτηση
των υποψηφίων από το «πολιτικό χρήμα», θα αυξήσει τον έλεγχο των εκλεγμένων
από τους εκλογείς και θα συμβάλει στην καλύτερη αντιπροσώπευση των επιμέρους
τάσεων του εκλογικού σώματος αποτελεί αναμφίβολα ανοιχτή πρόκληση για το
σημερινό πολιτικό σύστημα. Αρκεί το εκλογικό σύστημα να μην αντιμετωπιστεί
αποκλειστικά και μόνο ως ο πλέον «εξειδικευμένος χειραγωγικός μηχανισμός της
πολιτικής». Άλλωστε, αφθονούν τα ιστορικά παραδείγματα όπου η επιδιωκόμενη
χειραγωγική χρησιμοποίηση του εκλογικού συστήματος λειτούργησε τελικά ως
μπούμερανγκ για τους εμπνευστές της.