Ρaul Samuelson Οικονομικές προσδοκίες και πολιτικές ανησυχίες

Οι οικονομικές εξελίξεις στην εποχή μας είναι ταχύτατες. Οι οικονομικοί
αναλυτές μάς είπαν το 2001 ότι η αμερικανική οικονομία βρισκόταν σε ύφεση και
τώρα μάς διαβεβαιώνουν ότι πρόκειται για μια σύντομη και ρηχή ύφεση. Στις
αρχές του 2002, η αμερικανική οικονομία βρίσκεται, κατά πάσα πιθανότητα, σε
ανάκαμψη και με αυτή την εκτίμηση συμφωνούν οι υπουργοί Οικονομικών και οι
κεντρικοί τραπεζίτες των επτά οικονομικά ισχυρότερων χωρών του κόσμου, της G7.

Καλά, λοιπόν, τα νέα από την αμερικανική οικονομία. Και, καθώς η αμερικανική
οικονομία είναι η ατμομηχανή ης παγκόσμιας ανάπτυξης, τα νέα είναι καλά και
για την Ευρωπαϊκή Ένωση, τη Λατινική Αμερική και τις ασιατικές οικονομίες.
Ωστόσο, θα ήταν υπερβολικά απλοϊκό να σκεφθούμε ότι η παγκόσμια οικονομική
ευημερία βρίσκεται προ των πυλών, μόνο και μόνο επειδή η έκρηξη της
χρηματιστηριακής φούσκας στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2000 δεν είχε τα
θανατηφόρα αποτελέσματα της αντίστοιχης έκρηξης στην ιαπωνική οικονομία, στις
αρχές της δεκαετίας του ’90.

Οι λαβωμένες οικονομίες

Μια ρεαλιστική ματιά στην παγκόσμια πολιτική κατάσταση και τις πιθανές
οικονομικές εξελίξεις, μάς φέρνει αντιμέτωπους με ορισμένα σημαντικά ζητήματα.
Παραθέτω ορισμένα από αυτά: Η γερμανική και η ιαπωνική οικονομική ατμομηχανή
είναι σίγουρο ότι κινούνται αντίθετα από την αμερικανική. Η αντίθετη αυτή
κίνηση πρέπει να αφαιρεθεί από την ανάκαμψη της παγκόσμιας οικονομίας.
Ευτυχώς, η κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού συστήματος της Αργεντινής δεν
φαίνεται να εξαπλώνεται διεθνώς, όπως εξαπλώθηκε η κατάρρευση της Ταϊλάνδης το
1997, μέσω των αναδυόμενων αγορών.

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Παράλληλα, η οικονομική ιστορία και τα σημερινά στατιστικά οικονομικά δεδομένα
μάς προειδοποιούν ότι η τρέχουσα ανάκαμψη της αμερικανικής οικονομίας είναι
απίθανο να είναι τόσο ισχυρή όσο αυτή της περιόδου της διακυβέρνησης Κλίντον
(1995 – 2000). Ο λόγος; Επειδή, πρώτον, οι τιμές των μετοχών εκείνη την
περίοδο εκτοξεύτηκαν στα ύψη και, δεύτερον, επειδή υπήρξε μια φρενίτιδα
επενδύσεων στις νέες τεχνολογίες, δημιουργώντας πλεονάζον παραγωγικό δυναμικό,
τόσο στην αγορά προϊόντων όσο και στην αγορά υπηρεσιών. Ακόμη και ο Αμερικανός
καταναλωτής βρίσκεται πλέον ενώπιον μιας πλεονάζουσας προσφοράς διαρκών
καταναλωτικών αγαθών, όπως αυτοκίνητα, έπιπλα κατοικίας και κατοικίες. Οι
οικογένειες και οι επιχειρήσεις μας απολαμβάνουν, από το 1995, τα οφέλη της
κατανάλωσης μέσω του δανεισμού.

Όλα αυτά δεν θα αποτελούσαν λόγο ανησυχίας, αν την περίοδο 2002 – 2005 η
κερδοφορία των επιχειρήσεων αυξανόταν με τους υψηλούς ετήσιους ρυθμούς που
σημειώθηκαν κατά το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’90. Οι αναλυτές των
επιχειρήσεων προβλέπουν ότι, τα επόμενα χρόνια, η επιχειρηματική κερδοφορία θα
αυξάνεται με πολύ χαμηλότερους ρυθμούς από αυτούς που προβλέπουν οι επενδυτές
στο αμερικανικό χρηματιστήριο.

Επιπλέον, το πρόσφατο λογιστικό σκάνδαλο της Enron «φωνάζει» ότι τα οικονομικά
στοιχεία που παρουσίαζαν εταιρείες νέων τεχνολογιών, τα τελευταία χρόνια, ήταν
προϊόν φαντασίας. Ακόμη και ισχυροί βιομηχανικοί όμιλοι, όπως η General
Electric, είχαν τη δυνατότητα να επέμβουν στα λογιστικά τους βιβλία,
προκειμένου να πείσουν για τη σταθερότητα και το ύψος της κερδοφορίας που
ανακοίνωσαν.

Όταν σκάει η φούσκα

Η αμερικανική χρηματιστηριακή αγορά είναι υπερτιμημένη. Και γι’ αυτόν τον λόγο μπορεί να γίνει πολύ εύθραυστη

Συνήθως, όταν σκάει μια φούσκα, όπως συνέβη το 1929, οι επενδυτές χρειάζονται
χρόνια για να αποκτήσουν και πάλι εμπιστοσύνη στις μετοχές. Ο βιομηχανικός
δείκτης Ντάου Τζόουνς χρειάστηκε πάνω από δέκα χρόνια για να πιάσει και πάλι
τα επίπεδα στα οποία είχε φτάσει λίγο πριν από το κραχ του ’29. Για κάποιους
λόγους, τώρα, τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά. Μια γελοιογραφία σε ένα
περιοδικό περιγράφει αυτή την κατάσταση: Ένας άθλια ντυμένος πελάτης ενός
μπαρ, λέει σε έναν φίλο του: «Ανυπομονώ να επενδύσω στην επόμενη φούσκα».

Αυτό αντικατοπτρίζει την ανωμαλία που προκλήθηκε μετά τα τραγικά γεγονότα της
11ης Σεπτεμβρίου. Ενώ αυτά τα γεγονότα έπλητταν τις αεροπορικές εταιρείες, τη
βιομηχανία τουρισμού και τις λιανικές πωλήσεις, οι τιμές των μετοχών τους
σημείωναν άνοδο στα τέλη του 2001. Αυτή η υπερτιμημένη χρηματιστηριακή αγορά
μπορεί εύκολα να γίνει μια εύθραυστη αγορά, η οποία θα ακολουθήσει το μονοπάτι
που ακολούθησαν κατά τη διάρκεια του 1990 οι ιαπωνικές μετοχές, οι οποίες
κινούνταν συνεχώς προς τα κάτω.

Αυτό μού φέρνει στον νου τις πολιτικές παθολογίες των σύγχρονων ανεπτυγμένων
οικονομιών. Η απελευθέρωση των αγορών έγινε κεντρικό σύνθημα στην Ευρώπη, τη
Βόρεια Αμερική και την Ανατολική Ασία. Καθώς η ανισότητα εισοδήματος και
πλούτου μεγάλωνε παντού, οι εύποροι είχαν τη δυνατότητα να πιέζουν τους
νομοθέτες για την ψήφιση νομικών «παραθύρων» στη φορολογική και στη λογιστική
νομοθεσία. Η Enron είναι μια δραματική υπόθεση, η οποία θα έχει σημαντικές
επιδράσεις στις εκλογές και στη διαδικασία νομοθέτησης. Οι εργαζόμενοι της
Enron πείστηκαν να επενδύσουν τα συνταξιοδοτικά τους κεφάλαια στη μετοχή της
εταιρείας τους. Καθώς τα νέα για τις παράνομες λογιστικές πρακτικές της
εταιρείας διαδίδονταν, οι εργαζόμενοι δεν είχαν το δικαίωμα να πουλήσουν
μετοχές. Την ίδια ώρα, όμως, τα στελέχη της εταιρείας πουλούσαν τις μετοχές
τους αποκομίζοντας πλούτο. Στο τέλος, η Enron χρεοκόπησε, ενώ τα
επιχειρηματικά της στελέχη αποκόμισαν εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια σε
υπεραξίες από την πώληση μετοχών της εταιρείας.

Ήταν η Enron μια εξαίρεση, μια εταιρεία που συμπεριφέρθηκε άτιμα; Όχι, βέβαια.
Επιχειρήσεις του κλάδου της νέας οικονομίας ακολούθησαν ανάλογα μονοπάτια. Και
αυτή η αμερικανική επιδημία εξαπλώθηκε στην Ευρώπη και την Ασία. Ο
καπιταλισμός και η μεικτή οικονομία χάνουν το κύρος τους από τέτοιες απάτες.
Ενώ εμείς οι Αμερικανοί είμαστε τόσο επικριτικοί για τη διαφθορά στο
εξωτερικό, υπάρχουν αντίστοιχες επικρίσεις από το εξωτερικό για τη διαφθορά
στην Αμερική.

Ο κίνδυνος

Τέλος, η ασταθής πολιτική κατάσταση υπονομεύει την ευημερία, την
παραγωγικότητα και την οικονομική πρόοδο. Μετά τα τραγικά γεγονότα της 11ης
Σεπτεμβρίου, ο Αμερικανός πρόεδρος Τζορτζ Μπους είδε τη δημοτικότητά του να
εκτοξεύεται στα ύψη. Ωστόσο, όπως έμαθε και ο πατέρας του κατά τη διάρκεια της
περιόδου 1988 – 92, η δημοτικότητα αυτή είναι εξαιρετικά εύθραυστη. Οι
δυναμικές ομιλίες περί κατατρόπωσης του «κακού», που τσουβαλιάζουν μαζί το
Ιράκ, το Ιράν και τη Βόρεια Κορέα, μπορούν να σπρώξουν τον πληθυσμό του Ιράν,
ο οποίος απομακρυνόταν από τον μουσουλμανικό φανατισμό, πίσω σε μια κοινωνία
ανθρώπων που μισούν τη δυτική κουλτούρα. Η αμερικανική υπεροψία μπορεί να
υπονομεύσει την ισχύ της Αμερικής, σε μια εποχή που μπορεί να εξαρτώμαστε από
την καλή θέληση των λιγότερο ισχυρών ανθρώπων. Διαπιστώνω ότι αυτή η νέα και
ελπιδοφόρα χιλιετία αντιμετωπίζει, στο ξεκίνημά της, σοβαρά διλήμματα και
κινδύνους.

(c) Los Angeles Times Syndicate, 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης Γιώργος Κανελλόπουλος