Η εξέγερση κατά των αριθμών

«Μπορεί στην εφαρμογή του να έχει αποτέλεσμα», σύμφωνα με ένα ανέκδοτο που
λένε οι Γάλλοι πληρώνοντας οι ίδιοι το τίμημα. «Το πρόβλημα είναι ότι δεν τα
πάει καλά στη θεωρία». Έτσι, είναι περίεργο που το Παρίσι έχει γίνει η
γενέθλια πόλη μιας εξέγερσης ενάντια στην εκ των προτέρων αρίστευση της
θεωρίας επί της πράξης, της οικονομικής αφαίρεσης επί της πραγματικότητας και
της στατιστικής επί της αληθινής ζωής.

Ονομάστηκε «οικονομικά τής μετά αυτιστικής περιόδου» – όπου «αυτιστική», η
έμμονη ψύχωση με τους αριθμούς – και η εξέγερση ξεκίνησε με αιτήσεις στο
Διαδίκτυο τον Ιούνιο του 2000 (www.paecon.net). Οι συμμετέχοντες
διαμαρτύρονταν για τη δογματική διδασκαλία των νεοκλασικών οικονομικών και την
«ανεξέλεγκτη χρήση» των μαθηματικών ως «αυτοσκοπού».

Μέσα σε μερικές εβδομάδες ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα φοιτητές από όλη τη
Γαλλία. Η εφημερίδα «Le Monde» άρχισε δημόσια συζήτηση και ο υπουργός Παιδείας
Τζακ Λανγκ όρισε τον διαπρεπή οικονομολόγο Ζαν Πολ Φιτουσί να ηγηθεί έρευνας.
Ο Φιτουσί απάντησε τον περασμένο Σεπτέμβριο υποστηρίζοντας πολλές από τις
θέσεις των «ανταρτών», προτείνοντας, παράλληλα, σαρωτικές αλλαγές στον τρόπο
διδασκαλίας των Οικονομικών στα γαλλικά πανεπιστήμια. Η ενέργεια είχε
αντίκτυπο διεθνώς, με τους φοιτητές του Κέμπριτζ να υποβάλλουν τις δικές τους
αιτήσεις, αν και ανυπόγραφες οι περισσότερες εξαιτίας του φόβου των φοιτητών
για τις μελλοντικές τους καριέρες.

Θα μπορούσε αυτή η υπόθεση να αποτελέσει την αρχή του τέλους για ολόκληρο το
φάσμα της μέτρησης, της στατιστικής, των στόχων και των δεικτών που έχουν
καταστεί δυναμικό στοιχείο της σύγχρονης ζωής, όχι μόνο στην κυβέρνηση Μπλερ
αλλά και σε όλο τον κόσμο;

Η φράση «μετα-αυτιστική» έχει μια ιδέα γαλατικής σκληρότητας, υπάρχει ωστόσο
μια αίσθηση ότι, λόγω της πληθώρας των στόχων και των δεικτών, έχουμε αποκοπεί
από την πραγματικότητα. Είναι όπως όταν ρώτησαν τον Μπάξτον – αυθεντία στα
μαθηματικά τον 18ο αιώνα – αν απόλαυσε την παρουσίαση του Ριχάρδου του Γ’.
Εκείνος απάντησε απλώς ότι οι ηθοποιοί είχαν προφέρει 12.445 λέξεις!

Με τη συμβολή και του ενθουσιασμού των Νέων Εργατικών, την τελευταία δεκαετία
έχουμε βυθιστεί σε αυτό που ο καθηγητής Μάικλ Πάουερ του London School of
Economics αποκαλεί «λογιστική κουλτούρα, ένα γιγαντιαίο πείραμα στη Δημόσια
Διοίκηση». Μπορούμε να δούμε τα αποτελέσματα παντού. Η βρετανική κυβέρνηση
έθεσε περίπου 8.000 στόχους ή αριθμητικούς δείκτες επιτυχίας στη διάρκεια της
πρώτης θητείας της. Έχουμε στόχους που αφορούν το Εθνικό Σύστημα Υγείας (ΕΣΥ),
χρονοδιαγράμματα για την εκπαίδευση, περιβαλλοντικούς δείκτες – 150 κατά την
τελευταία μέτρηση – και μετρήσεις που καλύπτουν σχεδόν κάθε περιοχή
επαγγελματικής δραστηριότητας ή διοίκησης. Όλα στο όνομα του ανοίγματος, της
υπευθυνότητας και της δημοκρατίας.

Και δεν συμβαίνει μόνο στις δημόσιες υπηρεσίες. Η ιαπωνική πολυεθνική
Matsushita κατασκεύασε μια «έξυπνη» τουαλέτα που μετρά το βάρος, τα ποσοστά
λίπους, τη θερμοκρασία, τις πρωτεΐνες και τη γλυκόζη κάθε φορά που της δίνεται
κάτι για να εργαστεί. Στη συνέχεια, στέλνει αυτά τα στοιχεία αυτόματα στον
γιατρό σας.

Εταιρείες λογιστών επιλέγουν το 10% των Βρετανών αποφοίτων για να κάνουν τις
μετρήσεις. Ολόκληρες στρατιές μετρητών βρίσκονται έξω, προσθέτοντας στα
κονδύλια για τα μέσα μαζικής μεταφοράς, το ΕΣΥ και τις δημόσιες υπηρεσίες.
Ξαναβρεθήκαμε στο ίδιο σημείο – κυρίως σε περιόδους κατά τις οποίες
ενισχύονταν οι ελπίδες σε κοινωνικό επίπεδο – κατά τη δεκαετία του 1830, όταν
οι υποστηρικτές του Τζέρεμι Μπένθαμ όργωναν τη χώρα, μετρώντας ό,τι θεωρούσαν
σημαντικό: τον αριθμό των βόθρων (δείκτης κακής υγείας), των μπαρ (δείκτης
ανηθικότητας) ή τον αριθμό των ύμνων που τα παιδιά μπορούσαν να απαγγέλλουν
από μνήμης. Και τότε όμως, όπως και τώρα, το πρόβλημα ήταν ότι αυτό που
πράγματι χρειάζεται μέτρηση, δεν μπορούσε να μετρηθεί. «Η αποκαλούμενη
επάρκεια», υποστηρίζει ο Ρίτσαρντ Σκέις, καθηγητής Οργανωτικής Συμπεριφοράς
στο Πανεπιστήμιο του Κεντ στο Καντέρμπουρι, «παίρνει τη θέση της
αποτελεσματικότητας, η ποσότητα της ποιότητας. Τα μέσα γίνονται αυτοσκοποί».

Όπως όλοι σε τοπικό επίπεδο θα σας πουν, αυτοί οι αριθμητικοί δείκτες έχουν να
κάνουν με τη διοίκηση από απόσταση και θα χάνουν πάντα τον στόχο: τα σχολικά
χρονοδιαγράμματα θα οδηγούν τους δασκάλους να επικεντρώνονται στους οριακούς
μαθητές, με το κόστος να βαραίνει τους πιο αδύναμους. Οι στόχοι στις λίστες
αναμονής του ΕΣΥ πείθουν τους διοικητές να αντιμετωπίζουν τους ασθενείς με τα
απλά προβλήματα, με το κόστος να βαραίνει όλους τους άλλους.

Το πρόβλημα είναι ότι τώρα αναμένεται από τα άτομα να πράξουν κατά πώς ορίζουν
οι στόχοι και όχι με βάση τις ανάγκες. Όμως οι συνέπειες από την επιλογή του
λάθους πράγματος είναι σοβαρές. Όλες οι διαθέσιμες πηγές θα διοχετευθούν για
να επιτευχθεί κάτι που δεν ήθελες, όπως το Πεντάγωνο που στον πόλεμο του
Βιετνάμ, υπολόγιζε την επιτυχία των στρατιωτικών μονάδων μετρώντας πτώματα.
Αποτέλεσμα: τεράστιες απώλειες μεταξύ των Βιετναμέζων όχι όμως και αμερικανική
επιτυχία.

Το δίλημμα της κυβέρνησης Μπλερ είναι το εξής: αν οι υπουργοί μετρούν τα
πράγματα στα οποία έχουν άμεσο έλεγχο ή απλώς μετρούν τη δραστηριότητα των
γραφειοκρατών. Και τα πρώτα σημάδια απογοήτευσης κάνουν την εμφάνισή τους.

Δύσκολο να φανταστεί κανείς να επεκτείνεται η εξέγερση πέρα από τους Γάλλους
φοιτητές Οικονομικών, εκτός κι αν το κίνημα απαντήσει με μια λογική
εναλλακτική, την οποία θα μπορούσε να περιγράψει σε γενικές γραμμές. Θα είχε
να κάνει με αποκέντρωση της εξουσίας, εμπιστοσύνη στην εμπειρία των δασκάλων,
των διευθυντών και των δημοσίων υπαλλήλων, δημιουργία μικρότερων σε ανθρώπινο
δυναμικό ιδρυμάτων. Θα σήμαινε απευθείας διοίκηση, ενίσχυση της υπευθυνότητας
και της δημιουργικότητας – με λίγα λόγια όλα εκείνα που οι Νέοι Εργατικοί
βρίσκουν δύσκολα. Ένας φίλος μου στον οποίο είχαν παρασχεθεί κυβερνητικά
κονδύλια, όταν διαπραγματευόταν με δημοσίους υπαλλήλους για τους ετήσιους
στόχους του, μου είπε ότι επικαλέστηκε ένα παλιό σκωτσέζικο γνωμικό: «Δεν
παχαίνεις τα πρόβατα, ζυγίζοντάς τα». Τον κοίταξαν με απορία. Ο δρόμος είναι
αναμφισβήτητα μακρύς.

Ο David Boyle είναι συγγραφέας. Το βιβλίο του «The Tyranny of Numbers»
εκδίδεται αυτόν τον μήνα (Εκδόσεις Flamingo).