Ο Κώστας Σημίτης εν μέσω δύο Παπανδρέου…

Την άνοιξη του 1996, λίγους μήνες μετά την εκλογή του στην πρωθυπουργία, ο
Κώστας Σημίτης ταξίδεψε στην Ουάσιγκτον. Σε δηλώσεις του είχε μιλήσει τότε για
την ανάγκη αναπροσανατολισμού της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Η Ελλάδα
έπρεπε να πει όχι στη φοβικότητα και να αφήσει πίσω της την γνωστή «ανάδελφον»
αντίληψη που έβλεπε παντού εχθρούς.

Με τις μνήμες από τα Ίμια νωπές, χωρίς λαϊκή εντολή, καθ’ οδόν προς ένα
δύσκολο Συνέδριο του ΠΑΣΟΚ, ήταν μια τολμηρή επιλογή, που προκάλεσε μάλλον
παγωμάρα. Ικανοποιώντας την ανάγκη συμβολισμού της πολιτικής, ο Πρωθυπουργός
είχε πάρει τότε μαζί του στον Λευκό Οίκο τον Χρ. Ροζάκη, «άτυπο» σύμβουλό του
σε εξωτερικά θέματα και γνωστό για τις «αιρετικές» ­ σε σχέση με την
ατμόσφαιρα της εποχής ­ απόψεις του για τα ελληνοτουρκικά.

Από το 1996 μέχρι σήμερα, η ατμόσφαιρα στις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας άλλαξε
δραματικά. Από τη Συμφωνία της Μαδρίτης έως τη «σεισμική διπλωματία» του
καλοκαιριού του ’99, και από το Ελσίνκι έως τον ελληνοτουρκικό διάλογο που
αναγγέλθηκε την προηγούμενη εβδομάδα, η πρόοδος ήταν διαρκής. Ακόμη και ο
«σπασμός» της υπόθεσης Οτσαλάν δεν την ανέστρεψε. Η διαδικασία αυτή
εικονογραφήθηκε, σε μεγάλο βαθμό, από τους ζεϊμπέκικους του Γιώργου Παπανδρέου
με τον Ισμαήλ Τζεμ. Πράγματι, στο Μέγαρο Μαξίμου επισημαίνουν τη συμβολή του
υπουργού Εξωτερικών στην υπόθεση αυτή. Είναι, άλλωστε, ο Γιώργος Παπανδρέου
που έχει πιστωθεί επικοινωνιακά την απόπειρα ελληνοτουρκικής προσέγγισης. Παρ’
όλα αυτά, η πολιτική αυτή ανταποκρίνεται πλήρως στις πάγιες αντιλήψεις του
Πρωθυπουργού.

Όπως λένε πρόσωπα με γνώση του θέματος, η τοποθέτηση του Κώστα Σημίτη για τα
ελληνοτουρκικά είναι παλαιά ιστορία, όπως ταιριάζει στο προφίλ ενός πολιτικού
που δεν αμφιταλαντεύεται. Εντάσσονται στην αντίρρησή του απέναντι σε
«ελληνοκεντρικές προσεγγίσεις», που βλέπουν τα εξωτερικά θέματα με το πρίσμα
της Ελλάδας ως «διωκόμενης χώρας». Η νοοτροπία αυτή δεν ήταν κυρίαρχη στο
«τουρκοφάγο» ΠΑΣΟΚ των πρώτων χρόνων μετά την ίδρυσή του. Μάλιστα, ο
«ευρωπαϊστής» Σημίτης ήταν συχνά ύποπτος (εξ ου και η γνωστή περιπέτεια της
αφίσας), ιδιαίτερα την περίοδο 1974-82. Το ενδιαφέρον είναι ότι ακόμη και
αργότερα, όταν η διαφοροποίησή του απέναντι στον Ανδρέα Παπανδρέου άρχισε να
γίνεται διακριτή, ποτέ δεν είχε ως αντικείμενο την εξωτερική πολιτική. Από
εκεί εκπορεύεται μάλιστα ο μύθος ότι «ο Σημίτης δεν έχει ενδιαφέρον ή
εξοικείωση με τα εξωτερικά θέματα».

Τα πεδία αντιπαράθεσης. Πράγματι, στην αντιπαράθεσή του με τον Παπανδρέου, ο
Σημίτης είχε διαλέξει ως, προνομιακό γι’ αυτόν, το πεδίο της πολιτικής και της
οικονομίας. Σύμφωνα με μία εκδοχή, φαινόταν να υπάρχει μεταξύ τους ένα είδος
«συμφωνίας κυρίων» για το θέμα. Έτσι, λέγεται, «ο Σημίτης δεν δημοσιοποίησε
τις θέσεις του για το “Σκοπιανό” το ’93», παρά τις προτροπές που δέχθηκε. «Μα
πώς θα διαμορφώσετε ηγετικό προφίλ χωρίς παρεμβάσεις στα φλέγοντα θέματα της
επικαιρότητας;», τον είχαν ρωτήσει τότε συνεργάτες του. Παρ’ όλα αυτά, οι
εκδηλώσεις του ΟΠΕΚ, τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του ’90, είχαν συχνά
αντικείμενο την εξωτερική πολιτική. Το κλίμα, οι τοποθετήσεις, τα πρόσωπα
(όπως ο Χρ. Ροζάκης, ο Κ. Ζέπος ή ο Α. Φατούρος) υπέβαλλαν σαφώς τις
διαφοροποιημένες αντιλήψεις των εκσυγχρονιστών για τα εξωτερικά. Ως υπουργός
Παιδείας στην οικουμενική κυβέρνηση, ο Κώστας Σημίτης είχε αντιμετωπίσει
θετικά μια πρωτοβουλία για ίδρυση τμημάτων ελληνικών σπουδών σε Πανεπιστήμια
της Τουρκίας και τμημάτων τουρκικών σπουδών σε ΑΕΙ της Ελλάδας. Η ιδέα
απεδείχθη θνησιγενής και εγκαταλείφθηκε με διπλωματικό τρόπο, όταν υπήρξε
αντίδραση ­ κατά μία εκδοχή από τον Ανδρέα Παπανδρέου.

Το παράξενο «φερ πλέι». Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, το παράξενο πολιτικό «φερ
πλέι» μεταξύ Ανδρέα Παπανδρέου και Σημίτη είχε να κάνει με την «προσωπική τους
χημεία». Μιλούσαν πάντοτε στον πληθυντικό και στις προσωπικές τους συνομιλίες
κυριαρχούσε μια αστική ευγένεια, από την οποία απουσίαζαν οι εντάσεις ­ ακόμη
και τα χρόνια της δεκαετίας του ’90. Όταν οι συναντήσεις του Ε.Γ. γίνονταν στο
σπίτι του Παπανδρέου, στην Εκάλη, τους θυμούνται να μιλούν στα όρθια πριν από
τη συνεδρίαση, «λέγοντας δυο κουβέντες παραπάνω». Ο Σημίτης, λέγεται, είχε
«θετική αντίληψη για τον Ανδρέα, ασχέτως αν θεωρούσε ότι ήταν επιρρεπής στον
λαϊκισμό και έκανε εκπτώσεις στην πολιτική του». Αντίστοιχα, λέγεται ότι ο
Παπανδρέου εκτιμούσε και με έναν τρόπο ξεχώριζε τον Σημίτη.

Τα προσωπικά αυτά πολιτικά στιγμιότυπα θρυμματίζονται αργότερα από τις
εντυπώσεις από περιστατικά όπως το περιβόητο «δείπνο των τεσσάρων» στη δημόσια
πορεία του Σημίτη προς τη διαδοχή του Παπανδρέου το 1994-95. Ίσως όμως να
προσφέρουν μια εξήγηση για τον υποτονισμό της εξωτερικής πολιτικής από την
ατζέντα του Σημίτη, όπου κυριαρχούσαν ο «εκσυγχρονισμός», η «ανάπτυξη» και οι
«καθαρές λύσεις».

Συνομιλητές του Σημίτη για τα εξωτερικά ήταν ο Ροζάκης (που δεν κατάφερε να
συνυπάρξει με τον Πάγκαλο στο ΥΠΕΞ μετά τις εκλογές του ’96) και ο Γιάννος
Κρανιδιώτης (ο οποίος είχε σημαντική συμβολή στην προετοιμασία της Συμφωνίας
της Μαδρίτης). Από μια ειρωνεία της ιστορίας, όμως, βασικός συμπαραστάτης του
Πρωθυπουργού στην αλλαγή πολιτικής στα ελληνοτουρκικά ανεδείχθη ο Γιώργος
Παπανδρέου. Σύμφωνα με καλά ενημερωμένες πηγές, υπάρχει σύμπνοια μεταξύ τους,
άμεση και απευθείας αλληλοενημέρωση, καθώς και συνεννόηση πριν από κάθε βήμα.
Λέγεται ότι «ο κοσμοπολιτισμός και η συναφής πολιτική κουλτούρα τους βοηθά τη
σχέση τους».

Η σχέση εμπιστοσύνης Σημίτη – Παπανδρέου είναι κρίσιμη. Αν ο «ανιχνευτικός»
ελληνοτουρκικός διάλογος υπερβεί το υπηρεσιακό στάδιο, τότε το επικρατέστερο
σενάριο είναι να ακολουθήσουν πολιτικές επαφές σε επίπεδο υπουργών Εξωτερικών.