Οι περιπέτειες ενός Αρχείου

Αυτή η εκδήλωση για τα πενήντα χρόνια της ΕΔΑ έγινε χωρίς… μνηστήρες. Η
παρουσίαση του βιβλίου της Ιωάννας Παπαθανασίου για το Αρχείο της Ενιαίας
Δημοκρατικής Αριστεράς από το 1951-67 έγινε χωρίς πολιτικές παρουσίες από τον
χώρο της Ν.Δ. και του ΠΑΣΟΚ. Αυτό δεν σημαίνει ότι το γεγονός στερείται
πολιτικής σημασίας.

Η ΕΔΑ υπήρξε το πρώτο μαζικό πολιτικό ελληνικό κόμμα και, όπως επισήμανε ο
Ηλίας Νικολακόπουλος, το πρότυπο πάνω στο οποίο οργανώθηκαν τα κόμματα της
Μεταπολίτευσης. Πρόκειται για το πρώτο αρχείο ενός πολιτικού κόμματος που
ανασυγκροτείται ­ στην πραγματικότητα δημιουργείται εκ του μηδενός ­ και
αντιστοιχεί σε μια ολόκληρη ιστορική και κοινοβουλευτική περίοδο. «Ένα εξαίσιο
εργαλείο, που επιτρέπει την εποπτεία του αντικειμένου και προωθεί τη γνώση»,
το χαρακτήρισε ο ιστορικός Φίλιππος Ηλιού, ενώ ο Ηλίας Νικολακόπουλος
επισήμανε ότι η ανασυγκρότηση του Αρχείου της ΕΔΑ θα μπορούσε να χρησιμεύσει
ως υπόδειγμα «που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει η Βουλή για τη δημιουργία
αρχείων των δύο μεγάλων κομμάτων της ίδιας περιόδου, δηλαδή της ΕΡΕ και της
Ένωσης Κέντρου».

Το Αρχείο της ελληνικής Αριστεράς στα «πέτρινα χρόνια» έχει μια πολυτάραχη
ιστορία. Πέρα από ότι η ίδια η ΕΔΑ ουδέποτε είχε πολιτική για το αρχείο,
επειδή «αρχείο είχε το κόμμα» και το κόμμα ήταν το ΚΚΕ, πέρα από τις
«λεηλασίες» και τις «ανακατασκευές», η μεγάλη του περιπέτεια υπήρξε η
κατάσχεσή του από την Ασφάλεια, τις πρώτες μέρες της χούντας, για να
κατασκευαστούν «αποδεικτικά στοιχεία για τη δράση των αναρχοκομμουνιστών στην
Ελλάδα». Στη Μεταπολίτευση, ο Ηλίας Ηλιού διεκδίκησε και παρέλαβε από την
Ασφάλεια τμήμα των κατασχεμένων υλικών, 118 πλαστικές σακούλες σκουπιδιών με
το υλικό φύρδην μίγδην που λόγω έλλειψης πόρων παρέμειναν για πολλά χρόνια σε
ένα πατάρι, στα γραφεία του κόμματος στην οδό Ακαδημίας. Εκεί τα εντόπισε το
1989 η Ιωάννα Παπαθανασίου. Για μία δεκαετία θα αφιέρωνε όλες της τις δυνάμεις
στην αποκατάσταση του Αρχείου.

Με τη συμβολή του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών ξεκίνησε το 1989 με
ευθύνη των Η. Νικολακόπουλου, Ι. Παπαθανασίου, και Γ. Βούλγαρη η αποκατάσταση
του Αρχείου και η πρώτη ταξινόμηση ολοκληρώθηκε το 1991. Ωστόσο, οι
περιπέτειες του Αρχείου δεν σταματούν εδώ. Το 1991, η κυβέρνηση της Ν.Δ.,
«ιδεολογικά αρνητική απέναντι στην κοινωνική έρευνα», όπως αναφέρει το βιβλίο,
ανέστειλε το εγκεκριμένο πρόγραμμα και το Αρχείο μπήκε για δεύτερη φορά σε μια
αποθήκη. Χρειάστηκε να αλλάξει η κυβέρνηση, για να επαναδραστηριοποιηθεί το
1994 το πρόγραμμα. Το 1995 το αρχείο της ΕΔΑ εγκαταστάθηκε οριστικά στα Αρχεία
Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, που διευθύνει ο Φίλιππος Ηλιού. Το φθινόπωρο
του 1998, οι ταξινομήσεις και η καταλογογράφηση ολοκληρώθηκαν. Περισσότερα από
500.000 έγγραφα είναι πλέον προσβάσιμα σε ένα ανοικτό Αρχείο εξαιρετικά
χρήσιμο για τους ερευνητές, και όχι μόνον. Όπως χωρίς καμιά διάθεση πολεμικής
επισήμανε ο κ. Ηλιού, «αν ο Χ. Φλωράκης είχε συμβουλευτεί τα αρχεία του ΚΚΕ
και τα ΑΣΚΙ, πολλά πράγματα δεν θα μπορούσε να τα γράψει».