Μόνος στην… κυβέρνηση

Στην επίσημη πρεμιέρα του ευρώ, στις δώδεκα τα μεσάνυχτα της Πρωτοχρονιάς,
ήταν σχεδόν όλοι παρόντες στην Τράπεζα της Ελλάδος. Ως γνωστόν «η νίκη έχει
χίλιους πατέρες». Υπήρχε, όμως, και μια σημαντική απουσία. Ο Γιάννος
Παπαντωνίου ήταν παρών στο κλειστό δείπνο που είχε παραθέσει προηγουμένως ο
Λουκάς Παπαδήμος, όχι, όμως, και τη στιγμή που ο Πρωθυπουργός Κώστας Σημίτης
πήρε πρώτος στα χέρια του ένα χαρτονόμισμα του ενιαίου ευρωπαϊκού νομίσματος.
Ως υπουργός Εθνικής Άμυνας είχε ήδη αναχωρήσει, αφού ήταν εκ της θέσεώς του
υποχρεωμένος να βρίσκεται σε στρατιωτικό περιβάλλον τη στιγμή της αλλαγής του
χρόνου. Δεν ήταν η μόνη φορά στη μακρά διαδρομή προς την ΟΝΕ που ο Παπαντωνίου
βρέθηκε μόνος και σε απόσταση από την υπόλοιπη κυβέρνηση.

Το φάντασμα στη μηχανή

Ήταν επίσης μία από τις λίγες στιγμές όπου δεν υπήρχε ατμόσφαιρα αγωνίας ­ αν
εξαιρέσει κανείς την ανησυχία μήπως κάποιο «φάντασμα» στο ΑΤΜ της Εθνικής
Τράπεζας εμπόδιζε το ευρω-χαρτονόμισμα να εξέλθει. Αντιθέτως, την εξαετία 1994
– 2000 τα πράγματα ήταν πολύ δύσκολα και σε αρκετές περιπτώσεις σκοτεινά.
«Μπορεί να κερδίσαμε την ΟΝΕ με το σπαθί μας», όπως αρέσκεται να λέει ο
Παπαντωνίου, όμως η επίτευξη των κριτηρίων ήταν οριακή. «Η Ελλάδα δεν είχε
περιθώριο να κάνει το παραμικρό λάθος». Το γεγονός αυτό, λέει σήμερα ο ίδιος,
εξηγεί το άγχος που διακατείχε τότε τον Παπαντωνίου, αλλά και τη σκληρότητα με
την οποία υπερασπιζόταν την οικονομική πολιτική που χάραξε συνολικά ως
αρχιτέκτονας της ΟΝΕ. Η σκληρότητα αυτή, υπενθυμίζει, τον έκανε πολλές φορές
να αισθανθεί απομονωμένος μέσα στην κυβέρνηση.

Η ατμόσφαιρα ευφορίας το βράδυ της Πρωτοχρονιάς του 2002 έκανε κάποιους να
ξεχάσουν ότι «δεν ήταν όλα ζάχαρη» στη διεκδίκηση της ΟΝΕ. Αντιθέτως, υπήρξαν
δύσκολες και σκοτεινές στιγμές. Η πρώτη ήρθε την άνοιξη του 1994, μερικές
ημέρες αφότου ο Παπαντωνίου διαδέχθηκε τον Γιώργο Γεννηματά στην Πλατεία
Συντάγματος. Ο Παπαντωνίου έμελλε να αναδειχθεί ο μακροβιότερος Έλληνας
υπουργός Εθνικής Οικονομίας. Τις ημέρες, όμως, εκείνες κανείς δεν θα
στοιχημάτιζε υπέρ μιας τέτοιας πιθανότητας. Αντιθέτως, η απελευθέρωση της
κίνησης κεφαλαίων, από την Ελλάδα στο εξωτερικό, έδινε την εντύπωση ότι θα
άνοιγε ο ασκός του Αιόλου για τη δραχμή. Ο ίδιος ο Παπαντωνίου θυμάται σήμερα
ότι «το τραπεζικό κατεστημένο θεωρούσε βέβαιη την υποτίμηση». Αντιθέτως, ο
Παπαντωνίου πίστευε ότι μια τέτοια κίνηση θα ήταν καταστροφή, αφού υπό την
πίεση των αγορών «μια διόρθωση σε συνθήκες πανικού μπορεί να έφθανε και το
30%». Οι συνέπειες θα ήταν ολέθριες, με τον πληθωρισμό να εκτινάσσεται από το
12% στο 18%.

Παγωμένη ατμόσφαιρα

Ο Παπαντωνίου μπορεί να αισθάνθηκε τότε πρώτη φορά μόνος ­ είχε, όμως, έναν
πολύτιμο και πολύ ισχυρό σύμμαχο. Σε μια μεσημεριανή συνάντησή τους στην
Εκάλη, ο Ανδρέας Παπανδρέου συμφώνησε απόλυτα με την πολιτική στήριξης της
δραχμής. Αν και είχαν συζητήσει μεταξύ τους το «χείριστο σενάριο», την
πιθανότητα, δηλαδή, να ξεφύγει η κατάσταση, Παπανδρέου και Παπαντωνίου
συμφώνησαν στις συσκέψεις παρουσία τρίτων (συμπεριλαμβανομένων των στελεχών
της Τραπέζης της Ελλάδος) να μην αναφέρουν καν το ενδεχόμενο της υποτίμησης.
Τελικά, η Ελλάδα βγήκε νικήτρια από τη «μάχη της δραχμής». Αν την είχε χάσει,
θα είχαν χαθεί τα πάντα.

Η «πολιτική μοναξιά» του Παπαντωνίου διατηρήθηκε και στις κυβερνήσεις Σημίτη.
Ασφαλώς, οι 13 νέοι φόροι στον προϋπολογισμό του ’97 είχαν την απόλυτη έγκριση
του Πρωθυπουργού. Στο Υπουργικό Συμβούλιο, όμως, η «ατμόσφαιρα ήταν παγωμένη».
Ο Παπαντωνίου βρήκε απέναντί του τους άλλους υπουργούς και είχε να
αντιμετωπίσει τις επιφυλάξεις του Άκη Τσοχατζόπουλου και της Βάσως Παπανδρέου.
Ο φόβος ήταν ότι οι νέοι φόροι θα είχαν πολιτικό κόστος ­ ενώ το ΠΑΣΟΚ είχε
κερδίσει τις εκλογές του ’96 χωρίς να αποφύγει τις υποσχέσεις. Ο Σημίτης
στήριξε τότε όπως και στη συνέχεια τον Παπαντωνίου ­ είχε, άλλωστε, πειστεί
εύκολα για την αναγκαιότητα των μέτρων σε μία συζήτηση στο Μέγαρο Μαξίμου. Για
την αναγκαιότητα της φορολογικής αυτής πολιτικής ­ που «δεν έθιγε καθόλου τα
εισοδήματα των εργαζομένων» συμφωνα με τον Παπαντωνίου ­ πείστηκε και ο
πρόεδρος της ΓΣΕΕ Χρ. Πολυζωγόπουλος, με τον οποίο ο υπουργός Εθνικής
Οικονομίας είχε συνεχή επαφή, όχι μόνο πολιτική, αλλά και προσωπική. Συνέφαγαν
μετά συζύγων σε ταβέρνα στο Χαλάνδρι, ενώ το Πάσχα του ’97 τούς βρήκε στο
εξοχικό του Πολυζωγόπουλου.

Το παζάρι της υποτίμησης

Η «μοναξιά» Παπαντωνίου – Σημίτη είχε διαφορετική σημασία τον Δεκέμβριο του
’97, όταν αποφασίστηκε, κεκλεισμένων των θυρών και με απόλυτη μυστικότητα, η
υποτίμηση της δραχμής. Ο αρχικός σχεδιασμός ήταν για το ’99, αλλά ο
Παπαντωνίου δεν είχε αυταπάτες. Οι αγορές θα προεξοφλούσαν την υποτίμηση μήνες
νωρίτερα, πιέζοντας το εθνικό νόμισμα ­ τάση που είχε ήδη αρχίσει να
διαφαίνεται. Ο Παπαντωνίου έλαβε την έγκριση του αρμόδιου επιτρόπου της Ε.Ε.
Τιμπό ντε Σιλγκί, τον Ιανουάριο του ’98. Ωστόσο, το κρίσιμο ερώτημα ήταν το
ποσοστό της υποτίμησης. Ο Παπαντωνίου ήθελε να είναι της τάξεως του 10-11%. Οι
Γερμανοί της Bundesbank την έβλεπαν στο 18%.

Η διαπραγμάτευση κατέληξε σε ένα ημίωρο τηλεφώνημα Παπαντωνίου – Βάιγκελ
(υπουργός Οικονομικών τότε της Γερμανίας). Ο Έλληνας υπουργός βρισκόταν στη
Βουλή και αναζήτησε καταφύγιο στο άδειο γραφείο ενός υποδιευθυντή της
υπηρεσίας πρακτικών. Επειδή τα αγγλικά του δεν ήταν καλά, ο Γερμανός ομόλογός
του χρησιμοποίησε διερμηνέα. Ο Παπαντωνίου έπεισε τον Βάιγκελ να είναι η
υποτίμηση της τάξεως του 13,8% με το επιχείρημα ότι «ο υψηλός ρυθμός ανάπτυξης
της ελληνικής οικονομίας θα απορροφούσε την απώλεια της ανταγωνιστικότητας». Ο
Παπαντωνίου είναι πεπεισμένος ότι δικαιώθηκε καθώς στη συνέχεια, ύστερα από
ενάμιση χρόνο, η δραχμή ανατιμήθηκε, αφού οι αγορές την οδήγησαν στο 11% ­
όπου έγινε τελικά και το περίφημο «κλείδωμα» στο ECOFIN πριν από την επίσημη
ένταξη.

Το «οικονομικό επιτελείο» κράτησε μέχρι τέλους το μυστικό της υποτίμησης. Εν
αντιθέσει με το παρελθόν, δεν σημειώθηκαν διαρροές. Φαίνεται ότι δεν έγινε το
ίδιο και στο εξωτερικό. Την Παρασκευή 13 Μαρτίου 1998 το ήξεραν περίπου εκατό
άτομα (από υπουργούς μέχρι διοικητικό και βοηθητικό προσωπικό) στην Ευρώπη. Το
απόγευμα της ημέρας εκείνης μια μεγάλη τράπεζα του Λονδίνου, μετά το κλείσιμο
των αγορών, κερδοσκόπησε εις βάρος της δραχμής, εκτελώντας εντολή ενός
άγνωστου ως σήμερα πελάτη της.

«Εσύ έχεις διαλύσει τη ζωή μας…»

Το 1998 είχε τις περισσότερες πολιτικο-οικονομικές αναταράξεις. Η ατμόσφαιρα
αποκρυσταλλώνεται σε ένα κοινοβουλευτικό στιγμιότυπο. Βγαίνοντας από την
αίθουσα, ο Παπαντωνίου συναντά τον (και τότε) υπουργό Πολιτισμού Ευάγγελο
Βενιζέλο στον διάδρομο πίσω από τα κυβερνητικά έδρανα. Η σύντομη εγκάρδια
συνομιλία έχει ως εξής: «Τι γίνεται; Εσύ έχεις διαλύσει τη ζωή μας…», ρωτά
αστειευόμενος ο Βενιζέλος, για να λάβει αμέσως απάντηση από τον Παπαντωνίου:
«Και πού ‘σαι ακόμα…».

Δύο μήνες αργότερα ξεκινάει ο χορός των ιδιωτικοποιήσεων στις τράπεζες, με
αποτέλεσμα τσαλαπάτημα των διοικούντων από μαινόμενους συνδικαλιστές.
Παπαντωνίου και Σημίτης επικοινωνούν τηλεφωνικά με τον πολιορκούμενο
Γεωργουτσάκο της Εμπορικής, έξω από το κεντρικό κτίριο της οποίας, στη
Σοφοκλέους, είναι παραταγμένα τα ΜΑΤ. Ο Παπαντωνίου υπενθυμίζει ότι
διαχειρίστηκε ως υπουργός Εθνικής Οικονομίας ιδιωτικοποιήσεις και
μετοχοποιήσεις σε κρίσιμους τομείς, όπως στον τραπεζικό. Πρωτοβουλία που
«αποενοχοποίησε πολιτικά» (ή, με τραχύτερη έκφραση, «ξεπαρθένεψε») το θέμα
έστω και καθυστερημένα, «αφού ξαναπιάσαμε το ’98 μια υπόθεση που είχε
ξεκινήσει στις αρχές της δεκαετίας του ’90 ο Στέφανος Μάνος».

«Η Ελλάδα δεν μάτωσε…»

Ο πρόεδρος της Κομισιόν Ρομάνο Πρόντι καλωσορίζει τον Γιάννο Παπαντωνίου στην ΟΝΕ

Ο Παπαντωνίου έχει να λέει ότι «επί πολλά χρόνια σήκωσε το βάρος μιας
πολιτικής με μεγάλο κόστος». Το γεγονός αυτό δεν ήταν άμοιρο της επιθυμίας του
να αποχωρήσει από το ΥΠΕΘΟ μετά τον Ιούνιο του 2000. Ο Παπαντωνίου εκτιμά,
πάντως, ότι η Ελλάδα εισήλθε στην ΟΝΕ «χωρίς να ματώσει». Ο ίδιος επιμένει ότι
οι φόροι του ’97 δεν έθιξαν τους εργαζομένους. Επισημαίνει επίσης ότι ήταν η
οικονομική πολιτική που, το φθινόπωρο του ’99, που έδωσε τη δυνατότητα στον
Κώστα Σημίτη να εξαγγείλει στη ΔΕΘ «κοινωνικό πακέτο» υπέρ συνταξιούχων και
χαμηλόμισθων. Μαζί με την ΟΝΕ, το «πακέτο» αυτό συνέβαλε, κατά την εκτίμηση
του νυν υπουργού Εθνικής Άμυνας, στη νίκη του ΠΑΣΟΚ στις εκλογές της 9ης
Απριλίου 2000. Παρά «τις μυθολογίες για μαύρες τρύπες», τα μακρο-οικονομικά
αποτελέσματα από την ΟΝΕ ήταν «θετικότερα του αναμενομένου», με χαμηλά
επιτόκια και επιτάχυνση της ανάπτυξης. Από το υπουργείο Εθνικής Άμυνας, πλέον,
ο Παπαντωνίου επιμένει ότι η κυβέρνηση «θα αντλήσει πολλαπλά και διαρκή
πολιτικά οφέλη, τώρα που οι πολίτες παίρνουν στα χέρια τους το ευρώ». Ωστόσο,
δεν αρνείται ότι «η οικονομία δεν αρκεί για να κερδηθούν ξανά οι εκλογές».
Άλλωστε, «στην ΟΝΕ μπαίνεις μία φορά».