ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Οι κληρονόμοι του Εράσμου

Η Ευρώπη; Μια τεράστια βιβλιοθήκη.

Ολιβιέρο Τοσκάνι: η γέννηση του ευρώ

Μια μέρα του 1934, ο Τόμας Μαν συναντήθηκε στον δρόμο με τον παλιό του
μέντορα, τον εκδότη Σάμι Φίσερ, και έπιασαν κουβέντα για έναν κοινό τους
γνωστό. «Δεν είναι Ευρωπαίος», είπε ο Φίσερ, κουνώντας το κεφάλι του. «Γιατί
το λέτε αυτό, Χερ Φίσερ;». «Γιατί δεν καταλαβαίνει τίποτα από τις μεγάλες
ανθρωπιστικές ιδέες».

Μέχρι πριν από μερικές δεκαετίες, η Ευρώπη ήταν συνώνυμη με τον πολιτισμό και
τη σοφία. Όταν πήγαινα σχολείο στην Αργεντινή, γράφει στην Ιντιπέντεντ
ο Αλμπέρτο Μανγκέλ, οι δάσκαλοι μάς έλεγαν ότι οφείλουμε την ύπαρξή μας στην
Ευρώπη. Από εκεί έρχονταν οι συγγραφείς των βιβλίων που διαβάζαμε, οι συνθέτες
της μουσικής που ακούγαμε, οι σκηνοθέτες των ταινιών που βλέπαμε στον
κινηματογράφο. Από την Ευρώπη έρχονταν τα πρόσωπα των προγόνων μας, οι
προφορές των παππούδων μας, τα ονόματα που υπήρχαν στα εξώφυλλα των σχολικών
μας βιβλίων. Η Αργεντινή ήταν κάτι καινούργιο ­ και έπρεπε να την αγαπήσουμε
μόνο και μόνο γιατί ήταν δική μας.

Για τον Έρασμο, τον Βολταίρο, τον Τζόυς, η Ευρώπη ταυτιζόταν με τον πολιτισμό
της και με τις κοινές της γλώσσες. Λέγοντας «Ευρωπαίος», εννοούσαν κάποιον του
οποίου η κουλτούρα είναι ανώτερη από τον στενό κύκλο της εθνικότητάς του, και
που η αποστολή του είναι περισσότερο ηθική και φιλοσοφική παρά πολιτική. Αυτός
ο Ευρωπαίος αρχίζει, σιγά σιγά, να εκλείπει. Ο Μοντεσκιέ το είχε προβλέψει,
επισημαίνοντας πως κάθε ευρωπαϊκό κράτος είναι φτιαγμένο από πολλά άλλα. Ο
Ρουσσώ αναζητούσε Ευρωπαίους με το τουφέκι, για να τους ανακαλύψει τελικά στην
Κορσική, «ένα νησάκι που μια μέρα θα μας καταπλήξει». Σήμερα, πλέον, η έννοια
της Ευρώπης είναι δύσκολο ακόμη και να οριστεί. Παρά τις προσπάθειες του
Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου να καταργήσει τους τελωνειακούς δασμούς ή να εξισώσει
τα τυριά, παρά τη θέσπιση διαφόρων συμβόλων όπως η ευρωπαϊκή σημαία ή η Ημέρα
της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κανείς δεν πιστεύει ότι υπάρχει μια Ευρώπη που δεν
περιλαμβάνει, ας πούμε, την Ελβετία, και περιλαμβάνει, ας πούμε, την Τουρκία.

Αντίθετα, σημειώνει ο συγγραφέας της «Ιστορίας της Ανάγνωσης», όλοι γνωρίζουν
ότι υπάρχει μια Ευρώπη με την ιστορία της, τη λογοτεχνία της, την κουζίνα της
και τα τοπία της, όπως υπάρχει μια Ινδία με δεκάδες διαφορετικές κουλτούρες ή
μια χώρα που λέγεται Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και διαθέτει μία (το
πολύ) κουλτούρα. Αυτό που αποκαλούμε σήμερα Ευρώπη είναι ανεξάρτητο από
συνθήκες, τελωνειακά σύμφωνα και κοινά νομίσματα. Με βιβλιοθήκη μοιάζει
περισσότερο. Αυτοί που αποκαλούμε «Ευρωπαίοι», οι άνθρωποι του Χερ Φίσερ
δηλαδή, είναι διάσπαρτοι εδώ κι εκεί, ισορροπώντας ανάμεσα στους εθνικισμούς
και στην παγκοσμιοποίηση. Λέγονται W.G. Sebald (που μας άφησε πρόσφατα) και
Ρομπέρτο Καλάσο, Τζωρτζ Στάινερ και Μαρίνα Ουόρνερ, Ιζαακ Μανσκ, Κλάουντιο
Μάγκρις και Ουμπέρτο Έκο. Σε αυτούς, και σε μερικούς ακόμη κληρονόμους του
Εράσμου, χρωστά η Γηραιά Ηπειρος την επιβίωσή της.