ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Το 2001 της αβεβαιότητας

Δεν μπορείς να μπεις δυο φορές στο ίδιο ποτάμι, έλεγε ο Ηράκλειτος, για να
καταδείξει ότι ο κόσμος συνεχώς αλλάζει. Πώς κλείνει, λοιπόν, το 2001; Μ’ αυτή
την αίσθηση της αδιάλειπτης εξέλιξης και της αβεβαιότητας για το μέλλον.
Δυστυχώς, η 11η Σεπτεμβρίου μάς άφησε αυτή την κληρονομιά. Όπως, λέει, βέβαια,
ο Ζ. Καριέρ, όλες σχεδόν οι γενιές διακηρύσσουν ότι ζουν το τέλος μιας εποχής.

Όμως, οι άνθρωποι νιώθουν μια ιερή φρίκη για το «απρόβλεπτο» (U. Eco) και
προσπαθούν μέσα από την ερμηνεία των γεγονότων να επανέλθουν στην κανονική
ζωή. Όλες οι εξηγήσεις που δόθηκαν για το τρομοκρατικό χτύπημα της Νέας
Υόρκης, αντανακλούν αυτήν τη λογική. (Ο Popper έλεγε, μάλιστα, ότι τα άτομα
καταφεύγουν στη θεωρία των σκοτεινών δυνάμεων, όταν το απρόβλεπτο δεν μπορεί
να ερμηνευθεί με αιτιώδη τρόπο).

Πάντως, ο κόσμος προσπαθεί εναγώνια να ξαναβρεί τους ομαλούς του ρυθμούς.
Έτσι, η εγκληματικότητα στη Νέα Υόρκη φουντώνει, ο πρόεδρος Bush κάνει
εκπληκτικές φοροαπαλλαγές στις μεγάλες εταιρείες και στην Ελλάδα η πολιτική
επανέρχεται στην πιο σκοτεινή της μορφή με τους Γρυλλάκηδες και τους
«Μητσοτάκηδες». Εντούτοις, η αβεβαιότητα παραμένει, γιατί έπεσε ουσιαστικά ένα
ακόμη «τείχος του Βερολίνου», αφού επλήγη η πλανητική υπερδύναμη του
καπιταλισμού (και το σύστημα της αγοράς). Πώς μπορούν οι άνθρωποι να
ξεπεράσουν αυτό το συναίσθημα;

Υπάρχουν τέσσερις επιλογές. Μπορούν να επιλέξουν κάποια θρησκεία, για να
αναδιπλωθούν στη βεβαιότητα ενός θρησκευτικού κόσμου. Το «Time» αναφέρει ότι
στην Αμερική, μετά το τρομοκρατικό χτύπημα, έχει υιοθετηθεί από πολλούς αυτή η
στάση.

Μπορούν, επίσης, να προσχωρήσουν σε κάποια αίρεση απ’ αυτές που είναι ήδη
διαδεδομένες στη Δ. Ευρώπη και τις ΗΠΑ. Μάλιστα, οι σύγχρονες αιρέσεις
επιβάλλουν στον άνθρωπο να υποτάσσει το δικό του εγώ, στο εγώ κάποιου
πνευματικού ηγέτη. Ο Μουλάς Ομάρ, των Ταλιμπάν, εκφράζει ακριβώς αυτήν τη
λογική.

Μπορούν, ακόμα, να προσχωρήσουν στη σχολή των «απογοητευμένων». Είναι
χαρακτηριστικό απ’ αυτή την άποψη το γλαφυρό περιστατικό που εξιστορεί ο Eco
για έναν επαναστάτη του Μάη του 1968, που έγινε τελικά βιβλιοθηκάριος στο
Άγιον Όρος. Μια μέρα τον ρώτησε ο Eco για την ορθόδοξη Λειτουργία: «Είσαστε
διανοούμενος, ξέρετε πολύ καλά ότι οι εικόνες τις οποίες ασπάζεστε στην πρωινή
Λειτουργία, δεν είναι πραγματικά άγια λείψανα». Τότε, ο μορφωμένος μοναχός τού
απάντησε ότι αυτό δεν ήταν το πρόβλημα: «Αν τις ασπάζεσαι με ευλάβεια, νιώθεις
πραγματικά το άρωμα».

Μπορούν, τέλος, οι άνθρωποι να υιοθετήσουν την ορθή στάση, για να ερμηνεύσουν
και να αλλάξουν, αν μπορούν, τη σημερινή πραγματικότητα. Η στάση αυτή εκφράζει
αυτό που αποκαλούσε ο Ε. Μανιέ ως «τραγική αισιοδοξία». Είναι μια αισιοδιοξία
που έγκειται στο να πραγματοποιούμε μικρές διαδοχικές βελτιώσεις στον σημερινό
χαοτικό κόσμο.

Όμως, τι συνοψίζει καταλυτικά, κατά τη γνώμη μου, το 2001; Η κραυγή αγωνίας
που ξεστόμισε ο Άγγλος δημοσιογράφος R. Fisk, όταν λιντσαρίστηκε από
εξαγριωμένους Αφγανούς πρόσφυγες: «My beating by refugees is a symbol of the
hatred and fury of this filthy war» (το ξυλοκόπημά μου από τους πρόσφυγες
είναι ο συμβολισμός του μίσους και της παράνοιας ενός βρώμικου πολέμου). Κι
αυτό, γιατί το περιστατικό τούτο εκφράζει συνταρακτικά την μελλοντική αντίθεση
ενός άναρχου κόσμου ανάμεσα στον «καλοταϊσμένο» Δυτικό και στον άνθρωπο της
Ασίας, που ζει μια ζωή δυσάρεστη και ζωώδη.

Τι χρειάζεται; Μια νέα ηθική τής διαπραγμάτευσης που θα προσεγγίζει τα
παγκόσμια προβλήματα με έναν διαφορετικό τρόπο (από τον πόλεμο ώς τη δίκαιη
κατανομή των προϊόντων της παγκοσμιοποίησης). Αν αυτή η αρχή εφαρμοστεί και
στον μικρόκοσμο των ανθρώπινων σχέσεων, θα εξασφαλίσει ενδεχόμενα ένα minimum
ευτυχίας. Ίσως, αυτό να εννοούσε ο Σαίξπηρ, όταν έλεγε χαρακτηριστικά: «That
which we call a rose, by any other name would smell as sweet». (Αυτό που
αποκαλούμε ρόδο, με οποιοδήποτε άλλο όνομα θα μοσχοβολάει το ίδιο ­ «Ρωμαίος
και Ιουλιέτα»).

Ο Γρηγόρης Καλφέλης είναι καθηγητής της Νομικής Σχολής του Αριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.