ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ιστορίες παθολογίας

Η ψυχοπαθολογία ως θέαμα και πάλι στο προσκήνιο. Η ιστορία μιας
οικογενειακής παθολογίας, που βαφτίσθηκε ως «νέο Κωσταλέξι», εμφανίσθηκε στη
μικρή οθόνη και ίσως θα μονοπωλούσε ακόμη το τηλεοπτικό ενδιαφέρον αν δεν
έκλεβε την παράσταση ο Πάσσαρης.

Σ’ ένα μικρό σπίτι στη Λευκάδα μια μάνα κρατά επί είκοσι χρόνια φυλακισμένα τα
δύο ενήλικα παιδιά της. Η μικρή οθόνη με τις δικές της φαντασμαγορικές
προδιαγραφές και τους δικούς της κανόνες αναλαμβάνει να αφηγηθεί την αλήθεια
της ιστορίας.

– Υπάρχει τίποτα πιο αληθινό από την αλήθεια; «Ναι, υπάρχει. Είναι η αφήγησή
της».

Η τηλεοπτική αφήγηση μας προσφέρει πλήθος «αλήθειες». Αλήθειες για τη ζωή, τα
πιστεύω, τις αντιλήψεις μας, τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τα ακραία γεγονότα
και τις οριακές ανθρώπινες συμπεριφορές που ενίοτε ταράζουν τον εφησυχασμό
μας.

Πώς γίνεται δύο ενήλικοι και μάλιστα σπουδασμένοι (ο γιος πτυχιούχος της
Γεωλογίας στην Ιταλία, η κόρη με σπουδές δημοσιογραφίας), πώς γίνεται να
μείνουν με τη θέλησή τους φυλακισμένοι μέσα σε ένα ερμητικά κλειστό σπίτι και
να αφεθούν παθητικά στην πορεία μιας βαθμιαίας κατάρρευσης; Μια πορεία που
τους μεταμόρφωσε σε σκιές του εαυτού τους, νεκροζώντανα αλλόκοτα όντα να
κοιτούν αποσβολωμένοι τον φακό; Μεταιχμιακές υπάρξεις ανάμεσα στην απορία, τον
φόβο, την απόγνωση.

Από πού βγήκαν αλήθεια αυτά τα πρόσωπα; Από κάποιο κρυφό κάτεργο; Κάποιο
σκοτεινό στρατόπεδο συγκέντρωσης που ανελέητα τους απομύζησε τον ψυχισμό και
την ανθρωπιά τους;

Η μυθολογία, η άγνοια και οι προκαταλήψεις έτρεφαν την αμήχανη σιωπή τού
περίγυρου.

Το φράγμα της σιωπής τώρα έσπασε, οι γείτονες μιλούν και η μυθολογία
εκδιπλώνεται σε όλο της το μεγαλείο.

«Η μάνα φταίει για όλα», «Με την αγάπη της πίεσε τα παιδιά. Ήταν
υπερπροστατευτική. Τα έκλεισε μέσα στο σπίτι».

«Ήταν τρελή, είχε νοσηλευθεί σε κλινική. Αυτό φταίει. Ήταν το φόβητρο της
γειτονιάς. Μόλις τη βλέπαμε τρέχαμε μακριά».

«Δεν είχαν δουλειά τα παιδιά, ντρέπονταν να βγουν έξω. Πού να πάνε, τι να
κάνουν;».

Κλειστές κοινωνίες, κλεισμένες μέσα στον μικρόκοσμο της καθημερινής
ανασφάλειας, εγκλωβισμένες στον προστατευτικό κλοιό των προκαταλήψεών τους.

Η παθολογία εκλύει πάντα μια πλούσια μυθολογία. Η εικόνα μιας παντοδύναμης
μάνας, ικανής να γεννήσει την παθολογία, είναι εδώ ζωντανή. Η υπόθεση όμως της
σχιζοφρενιογόνου μάνας δεν επιβεβαιώνεται από τα ερευνητικά δεδομένα. Δεν
αρκεί η παθολογία της μάνας για να προκαλέσει την παθολογία στην οικογένεια. Η
απενοχοποίηση αυτή δεν απαλλάσσει βέβαια την οικογένεια από τον στρεσογόνο
ρόλο που ενδέχεται να διαδραματίσει.

Ωστόσο, η ψυχική διαταραχή είναι κάτι το πολύ πιο σύνθετο, εμπλέκει σε τέτοιο
βαθμό το σύνολο του βιοψυχοκοινωνικού οργανισμού, ώστε οι απλουστευτικές
υποθέσεις του τύπου «τα τρέλανε η μάνα τους», «τα τρέλανε η άδικη κοινωνία» να
μην μπορούν σε καμιά περίπτωση να ευσταθούν.

Η μικρή οθόνη δεν μας αφηγείται τίποτα για την αλήθεια της ψυχικής διαταραχής.
Μας αφηγείται όμως πολλά για τον τρόπο που αυτή γίνεται αντιληπτή στην
κοινωνία μας.

Αστυνομικοί ορμούν βίαια στο μικρό σπίτι της Λευκάδας, παραβιάζουν την πόρτα,
φορούν χειροπέδες στους εγκλείστους προκειμένου να τους μεταφέρουν στο
ψυχιατρείο. Είναι το κόστος που πρέπει να καταβάλουν προκειμένου να παραδοθούν
στα χέρια της επιστήμης. Είναι οι παράπλευρες ζημιές του ακούσιου ψυχιατρικού
εγκλεισμού με εισαγγελική εντολή. «Μα ήσαν εγκληματίες;», ρωτά αφελώς ένας
δημοσιογράφος. Η υφέρπουσα σύνδεση της ψυχικής διαταραχής με την
επικινδυνότητα επιμένει να μεταποιεί τα ψυχικά άρρωστα άτομα σε αντικείμενα
μιας στυγνής καταστολής.

Οι αλυσίδες όμως δεν σταματούν στους αστυνομικούς. Η κάμερα έχει τις δικές της
χειροπέδες. Βίαιη προσαγωγή στο ψυχιατρείο, λοιπόν, αλλά και βίαιη προσαγωγή
στη μικρή οθόνη, στους εθισμένους στο θέαμα αδηφάγους οφθαλμούς των τηλεθεατών
που παρακολουθούν, ως ριάλιτι σόου, την εξέλιξη μιας δραματικής οικογενειακής
ιστορίας.

Ο ψυχικός πόνος δεν μπορεί να τροφοδοτεί τα δελτία των ειδήσεων. Δεν είναι
είδηση ο εγκλεισμός στο ψυχιατρείο. Το αναφαίρετο δικαίωμα στο ιατρικό
απόρρητο της θεραπείας δεν διασφαλίζεται με τη μετατροπή τις ιστορίας σε θέαμα
στα δελτία των ειδήσεων.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.