Ακροβατώντας ανάμεσα σε ανθρώπους και αριθμούς

Ανάπτυξη με δημοσιονομική σταθερότητα, αλλά και φορολογικές ελαφρύνσεις με
μισθολογικές αυξήσεις, έστω και οριακές, είναι οι δύσκολοι συνδυασμοί που
επεχείρησε ο υπουργός Οικονομίας και Οικονομικών, κ. Νίκος Χριστοδουλάκης, με
τον προϋπολογισμό του 2002. Το αν τους πέτυχε ή όχι εξαρτάται από την οπτική
γωνία από την οποία το βλέπει κανείς.

*Οι εργαζόμενοι στον δημόσιο τομέα θα προτιμούσαν, ασφαλώς, υψηλότερες
αυξήσεις από το 2,5% που τους δίνει η εισοδηματική πολιτική, αλλά
παρηγορούνται ίσως εν μέρει από τις φορολογικές ελαφρύνσεις, οι οποίες
κοστίζουν στον προϋπολογισμό 230 δισ. δρχ. Οι φορολογικές ελαφρύνσεις,
εξάλλου, δεν αφορούν μόνο τους δημοσίους υπαλλήλους, όπως οι αυξήσεις, αλλά
όλους τους εργαζομένους. Το ίδιο ισχύει για τις αυξημένες δαπάνες για Υγεία
και Παιδεία. Θα μπορούσαν να ανακουφίσουν τους εργαζομένους, υπό την
προϋπόθεση ότι θα μετουσιωθούν σε συγκεκριμένες και αισθητές βελτιώσεις στο
επίπεδο των παρεχομένων υπηρεσιών Υγείας και Παιδείας. Αν διατεθούν απλώς για
στελεχώσεις και εξοπλισμούς νέων υπηρεσιών, όπως και αν ονομάζονται αυτές, θα
προκαλέσουν μάλλον αγανάκτηση παρά ανακούφιση.

*Οι διεθνείς οργανισμοί, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, αλλά ενδεχομένως
και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, προτιμούν ίσως μια πιο «σφιχτή» πολιτική, με
περιορισμό των δαπανών σε τέτοιο ύψος που να αντισταθμίζει πλήρως τη μείωση
των εσόδων λόγω των φοροαπαλλαγών και να οδηγεί σε μεγαλύτερο πλεόνασμα και σε
ταχύτερη μείωση του δημοσίου χρέους. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο ήταν σαφές
στο σημείο αυτό, στην έκθεση που υπέβαλε στην κυβέρνηση, ασκώντας κριτική για
τη χαλάρωση που, κατά την άποψή του, εκφράζει ο προϋπολογισμός και τη μείωση
του δημοσιονομικού πλεονάσματος σε σχέση με τις παλαιότερες προβλέψεις. Η
Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει ακόμη εκφρασθεί, αλλά πολλοί πιστεύουν ότι θα
κάνει ανάλογες παρατηρήσεις, αν και όχι με το έντονο ύφος του ΔΝΤ.

Οι κίνδυνοι

Το ερώτημα τώρα είναι αν ο προϋπολογισμός θα μπορέσει να εφαρμοσθεί με
συνέπεια, δηλαδή κατά πόσον η ισορροπία που επιχειρεί θα εξασφαλισθεί και κατά
πόσον υπάρχει κίνδυνος να διαταραχθεί, προκαλώντας παρενέργειες. Ο κίνδυνος
δεν είναι εντελώς αμελητέος, γιατί ο κ. Χριστοδουλάκης κινήθηκε οριακά ­ αν
και όχι εξωπραγματικά ­, προκειμένου να εξασφαλίσει την έγκριση του πρώτου του
προϋπολογισμού.

Έτσι, ενώ έδωσε τις φοροαπαλλαγές, προέβλεψε σημαντική αύξηση των φορολογικών
εσόδων, κατά 6,1%. Η αύξηση αυτή βασίζεται στην πρόβλεψη για μεγαλύτερη
σύλληψη της φοροδιαφυγής και για αύξηση του ρυθμού ανάπτυξης κατά 3,8%. Αν
κάτι από αυτά τα δύο δεν συμβεί, δηλαδή αν δεν συνεχισθεί η πάταξη της
φοροδιαφυγής ή αν υστερήσει ο ρυθμός ανάπτυξης, δεν θα μπορέσει το υπουργείο
Οικονομικών να συγκεντρώσει τα έσοδα που θέλει.

Στο ερώτημα αν είναι πιθανή μια τέτοια αρνητική εξέλιξη, οι απαντήσεις των
τεχνοκρατών διαφέρουν ­ και αυτό είναι φυσιολογικό ­, αφού το 2002 είναι μια
χρονιά μεγάλης αβεβαιότητας, όπως συμφωνούν οι πάντες. Ορισμένοι υποστηρίζουν
ότι η μείωση του τουρισμού θα είναι τόσο μεγάλη που θα οδηγήσει σε ρυθμό
ανάπτυξης χαμηλότερο από τον προβλεπόμενο από την κυβέρνηση. Άλλοι, πάλι,
θεωρούν ότι το 3,8% είναι μάλλον μετριοπαθές και στην πράξη ο ρυθμός θα είναι
υψηλότερος. Οπωσδήποτε, όμως, το υπουργείο Οικονομικών θα χρειασθεί να
εξαντλήσει τις δυνατότητές του, προκειμένου να εξασφαλίσει τα προβλεπόμενα
έσοδα και να μην επαναληφθεί το φετινό πρόβλημα της μεγάλης υστέρησης. Μια
υστέρηση, η οποία ήταν μεν δικαιολογημένη, λόγω της τρομοκρατικής επίθεσης και
των συνεπειών της στην ανάπτυξη, αλλά είχε σοβαρές αρνητικές επιπτώσεις, αφού
οδήγησε την κυβέρνηση σε επιπλέον δανεισμό, δυσχεραίνοντας την αποκλιμάκωση
του χρέους.

Μια άλλη πρόβλεψη, την οποία κάνει ο προϋπολογισμός και φαίνεται μάλλον
επισφαλής, είναι η αύξηση των πρωτογενών δαπανών του ­ δηλαδή των δαπανών
χωρίς να συνυπολογίζονται οι τόκοι και τα χρεωλύσια ­ με ρυθμό 5,4%, ενώ οι
δαπάνες για αποδοχές αυξάνονται κατά 6,5%. Η επίτευξη της ισορροπίας στο
σκέλος των δαπανών βασίζεται στην εξασφάλιση της μείωσης των καταναλωτικών
δαπανών. Αλλά ο μηχανισμός του Δημοσίου θα χρειασθεί να κινηθεί με μεγάλη
αυστηρότητα προκειμένου να εξασφαλίσει, για παράδειγμα, το ότι οι δαπάνες για
μετακινήσεις προσωπικού θα μειωθούν κατά 4% και η κατηγορία «διάφορες άλλες
δαπάνες» κατά 10%, όπως προβλέπεται. Εξάλλου, και το ίδιο το κονδύλι των
αποδοχών, παρότι φαίνεται αρκετά υψηλό, βασίζεται στην πρόβλεψη ότι οι εκτός
μισθών και συντάξεων παροχές θα μειωθούν κατά 7% και ότι οι νέες προσλήψεις θα
είναι ελάχιστες, αφού το σχετικό κονδύλι θα ανέλθει μόλις στα 25 εκατομμύρια
ευρώ.

Ο ίδιος ο κ. Χριστοδουλάκης, σύμφωνα με πληροφορίες, είχε σκοπό να κινηθεί σε
ανετότερο πλαίσιο, στον πρώτο του προϋπολογισμό. Συγκεκριμένα, η πρόταση με
την οποία προσήλθε στην κυβερνητική επιτροπή προέβλεπε μια αύξηση του ποσοστού
του ΦΠΑ κατά μία μονάδα, δηλαδή από το 18% που είναι σήμερα στο 19%, καθώς και
την επιβολή ΦΠΑ σε ορισμένες υπηρεσίες οι οποίες δεν επιβαρύνονται σήμερα. Με
αυτόν τον τρόπο η αύξηση των εσόδων θα ήταν μεγαλύτερη και το πλεόνασμα του
προϋπολογισμού θα διαμορφωνόταν όχι στο 0,8% του ΑΕΠ, αλλά στο 1% του ΑΕΠ.
Πλην όμως, οι πολιτικές αντιδράσεις των συναδέλφων του, όπως της κ. Βάσως
Παπανδρέου, ήταν έντονες και τον υποχρέωσαν να περιορίσει τις θεωρούμενες ως
αντιδημοφιλείς πλευρές τού πακέτου του. Γιατί μια αύξηση του ΦΠΑ, έστω και
κατά μία μόνον μονάδα, θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως «χαράτσι», εκτός του ότι
θα μπορούσε να δώσει λαβή για αυξήσεις στις τιμές προϊόντων, σε μια ευαίσθητη
εποχή μετάβασης στο ευρώ, όπως αυτή που διανύουμε. Έτσι, η αύξηση απορρίφθηκε
και μαζί της θυσιάστηκε και ένα μέρος του δημοσιονομικού πλεονάσματος.

Το επόμενο βήμα

Η εξέλιξη αυτή, πάντως, δημιουργεί πρόβλημα και για τον προϋπολογισμό του
2003. Το πακέτο της φορολογικής μεταρρύθμισης, όπως είχε αρχίσει να
σχεδιάζεται, βασιζόταν στην εκτίμηση ότι θα εφαρμοζόταν όλο μαζί και όχι σε
δόσεις. Έτσι, οι όποιες επιβαρύνσεις θα αντισταθμίζονταν από τις απαλλαγές και
το τελικό αποτέλεσμα θα ήταν θετικό.

Με την εφαρμογή, όμως, από τώρα ενός μεγάλου μέρους των φορολογικών
ελαφρύνσεων, τα περιθώρια για το 2003 στενεύουν. Κανονικά, τον επόμενο χρόνο
θα έπρεπε να περιμένει κανείς τα δυσάρεστα μέτρα, με τις επιβαρύνσεις. Όμως,
κάτι τέτοιο πρέπει μάλλον να αποκλεισθεί, καθώς τότε θα πλησιάζουν οι εκλογές.
Συνεπώς, η μόνη επιλογή θα είναι να ακολουθηθούν τα βήματα του φετινού
προϋπολογισμού, δηλαδή να περικόπουν και άλλο οι δαπάνες και να εξασφαλισθεί
όσο γίνεται υψηλότερος ρυθμός ανάπτυξης. Με άλλα λόγια, ο κ. Χριστοδουλάκης θα
χρειασθεί να εξαντλήσει την επινοητικότητά του.