ΔΡΟΜΟΙ

Η «Πανούκλα»…

… μια αλληγορία για τη γερμανική κατοχή, τον δογματισμό και τη δειλία, ήταν
το βιβλίο που καθιέρωσε τον Αλμπέρ Καμύ. Σήμερα ξαναγίνεται επίκαιρο.
Χτυπημένη από πανούκλα, η βορειοαφρικανική πόλη του Οράν είναι πιο κοντά μας
από όσο νομίζαμε. Το βιβλίο του Καμύ είχε δεχτεί πολλές κριτικές από
συγχρόνους του που δεν το βρήκαν αρκετά «στρατευμένο». Η Σιμόν ντε Μπωβουάρ
έλεγε πως, συμβολίζοντας τον ναζισμό με την πανούκλα, μια αρρώστια που έτσι κι
αλλιώς βρίσκει τον άνθρωπο παρά τη θέλησή του, ο Καμύ τον απαλλάσσει από την
ατομική του ευθύνη.

Η αλληγορία…

… αναφερόταν βέβαια στον ναζισμό, αλλά ο Καμύ δεν μπορούσε να περιοριστεί σε
ένα τόσο εύκολο στόχο (ιδιαίτερα εύκολο το 1947). Πήγε ακόμη παραπέρα, στον
δογματισμό, την υποχωρητικότητα και τη δειλία, εξερεύνησε τις «γκρίζες ζώνες»
ανάμεσα στο καλό και το κακό, που σε ακραίες συνθήκες δύσκολα μπορεί να τα
βρει κανείς ατόφια. Οι άνθρωποι μπορούσαν πάντα να κάνουν τεράστιο κακό με τις
καλύτερες προθέσεις. Όχι πως η «πανούκλα» στην οποία η ανθρωπότητα καταδικάζει
κάθε τόσο τον εαυτό της είναι κάτι «φυσικό» ή αναπόφευκτο. Όμως, να
καταλογίσει κανείς ευθύνες δεν είναι πάντα εύκολη υπόθεση. Ακόμη και τα πιο
ακατονόμαστα εγκλήματα, έλεγε η Χάννα Άρεντ, μπορούν να διαπραχθούν από τους
πιο συνηθισμένους ανθρώπους με καθαρή συνείδηση. Σαν αρρωστημένο ποντίκι που
ροκανίζει γλυκά το αυτί του αποκοιμισμένου ανθρώπου, σήμερα τα κράτη
ροκανίζουν τις ατομικές ελευθερίες με αφορμή τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας.
Σε ποιον να πρωτορίξει κανείς την ευθύνη, στους προέδρους και τους κομισάριους
ή τους αποκοιμισμένους πολίτες;

Ο Καμύ…

… ξεχώριζε αδίστακτα το καλό από το κακό, παρατηρεί ο ιστορικός Τόνυ Τζουντ
σε μια νέα ανάγνωση της «Πανούκλας», αλλά απέφευγε να καταδικάσει την
ανθρώπινη αδυναμία. «Ένα μονάχα μπορώ να πω, πως σε αυτή τη γη υπάρχουν
πανούκλες και υπάρχουν θύματα ­ και όσο μπορεί κανείς πρέπει να αρνιέται να
πηγαίνει με τη μεριά της πανούκλας». Κοιτάζοντας σήμερα με πιο καθαρή ματιά
πίσω στη ζοφερή ιστορία του 20ού αιώνα, μπορούμε να πούμε πως ο Καμύ είχε
εκφράσει τα μεγάλα ηθικά διλήμματα της εποχής του. Όπως η Χάννα Άρεντ, είχε
δει και αυτός πως «το πρόβλημα του κακού θα γίνει το βασικό ζήτημα της
μεταπολεμικής πνευματικής ζωής στην Ευρώπη, όπως ο θάνατος έγινε το βασικό
ζήτημα μετά τον τελευταίο πόλεμο».

Η τελευταία φράση…

… από την «Πανούκλα» αντηχεί σήμερα σαν σήμα κινδύνου μέσα στο σκοτάδι της
αδιαφορίας και της λησμοσύνης: «Ο βάκιλος της πανούκλας ούτε πεθαίνει ούτε
χάνεται ποτέ εντελώς. Μπορεί να μείνει αποκοιμισμένος πολλά χρόνια πάνω στα
έπιπλα ή τα ρούχα. Περιμένει υπομονετικά στις κρεβατοκάμαρες, στα κελάρια, στα
σεντούκια, στα μαντίλια και στα παλιόχαρτα, και ίσως να έρθει εκείνη η ημέρα
που, για να γίνει μάθημα ή πάθημα της ανθρωπότητας, η πανούκλα θα ξυπνήσει τα
ποντίκια της και θα τα ξαποστείλει να πεθάνουν σε κάποια καλοζωισμένη πόλη».