ΔΡΟΜΟΙ

Η εξαπάτηση…

… ήταν κάποτε υψηλή τέχνη. Σήμερα είναι τεχνική (διαφήμιση, πολιτική).
Κάποτε, οι καλλιτέχνες της εξαπάτησης ­ θαυματοποιοί, ταχυδακτυλουργοί, μάγοι
­ επιβίωναν στα όρια ανάμεσα στη φιλοσοφία και τη μυθολογία, κρατώντας πόρτες
ανοιχτές σε αθέατους κόσμους. «Τι σκαρώνει; Ποιο είναι το κόλπο;» αναρωτιόταν
το κοινό, που έβλεπε την παράσταση έχοντας πάρει την απόφαση να εξαπατηθεί
οικειοθελώς. Στην παράσταση, καμιά αλήθεια δεν ήταν προφανής. Αντίθετα, ήταν
όλες εκ των προτέρων αμφισβητήσιμες.

Ο Τούρκος…

… ήταν ένας «αυτόματος σκακιστής», ένα ρομπότ που φορούσε στο κεφάλι
τουρμπάνι. Κουνούσε τα πιόνια με αδέξιες κινήσεις, αλλά έπαιζε με μεγάλη
δεξιοτεχνία, νικώντας ισχυρούς αντιπάλους και στις δύο όχθες του Ατλαντικού.
Ποιο ήταν το μυστικό της επιτυχίας του; Ένας μεγάλος σκακιστής, που κρυβόταν
σε μια κρύπτη κάτω από το ρομπότ, κατηύθυνε τις κινήσεις του. Το αυτόματο ­
που μόνο τέτοιο δεν ήταν ­ κατασκευάστηκε το 1769 από τον βαρόνο Βόλφγκανγκ
φον Κέμπελεν. Ούγγρος αυλικός της αυτοκράτειρας Μαρίας Θηρεσίας, ο φον
Κέμπελεν ήταν ο αναγεννησιακός βιρτουόζος, ο προικισμένος ερασιτέχνης που
προκαλούσε την οργή των επαγγελματιών αλλά και τον σεβασμό του κοινού,
εγείροντας βαθύτερα ερωτήματα: Μυστικισμός ή απάτη; Μηχανή ή άνθρωπος;
Ντύνοντας μάλιστα το αυτόματο σαν Τούρκο, βύθιζε το κοινό του στην εξωτική
αχλύ της Ανατολής.

Ο φον Κέμπελεν…

… όμως παραήταν ειλικρινής. Δεν άντεξε πολύ στην απάτη. Το 1790 αποσύρθηκε,
πριν κάποιος περίεργος δημοσιογράφος ξεσκεπάσει το μυστικό του. Επέστρεψε στη
Βιέννη, διέλυσε το αυτόματο και φύλαξε τα κομμάτια του στα υπόγεια των
ανακτόρων του Σένμπρουν. Ο βαρόνος πέθανε το 1804. Ο Τούρκος μάζευε σκόνη στα
υπόγεια, ώσπου τον ανακάλυψε ο Γιόχαν Μέλτσελ, ένας Γερμανός φοιτητής.

Η παρτίδα…

… που λέγεται πως έπαιξε ο Ναπολέων (ως Λευκός) με τον Τούρκο χρονολογείται
στο 1809. (Για κακή του τύχη, μέσα στην κρύπτη του ρομπότ είχε χωθεί ένας από
τους ισχυρότερους σκακιστές της εποχής, ο Αλγκάγιερ.) 1. ε4 ε5 2. Βζ3 Ιγ6 3.
Αγ4 Ιζ6 4. Ιε2 Αγ5 5. α3 δ6 6. 0-0 Αη4 7. Βδ3 Ιθ5 8. θ3 Αxε2 9. Βxε2 Ιζ4 10.
Βε1 Ιδ4 11. Αβ3 Ιxθ3+ 12. Ρθ2 Βθ4 13. η3 Ιζ3+ 14. Ρη2 Ιxε1+ 15. Πxε1 Βη4 16.
δ3 Αxζ2 17. Πθ1 Βxη3+ 18. Ρζ1 Αδ4 19. Ρε2 Βη2+ 20. Ρδ1 Βxθ1+ 21. Ρδ2 Βη2+ 22.
Ρε1 Ιη1 23. Ιγ3 Αxγ3+ 24. βxγ3 Βε2+ ματ. Ο Τούρκος έπαιξε πολλές παρτίδες.
Καταστράφηκε από φωτιά στο μουσείο της Φιλαδέλφειας, το 1856. Όμως, με τον
Μέλτσελ, δεν ήταν πια ο Τούρκος που ξέραμε. Με ένα όργιο δημοσίων σχέσεων και
«διαρροών» στις εφημερίδες, ο φοιτητής έκανε την απάτη επιστήμη. Μάλιστα, ο
κατεργάρης, για να κερδίσει αξιοπιστία, άφηνε το αυτόματο να χάνει κάπου –
κάπου. Γιατί, κάπου – κάπου, το κοινό θέλει να νιώθει πως κερδίζει. Και όσο
αυτό νιώθει πως κερδίζει, τόσο λυγίζει η θέλησή του για αμφισβήτηση και άλλο
τόσο επιβιώνουν οι απατεώνες, στα όρια ανάμεσα στον δικό τους κυνισμό και την
αφέλεια του κοινού τους.