Με τσιγγάνικη ψυχή, αλλά με νέα «ταυτότητα»

Με αφετηρία τον αποτρόπαιο θάνατο του «δικού» τους ανθρώπου, τους είδαμε
ξανά όλους στο Ζεφύρι, μικρούς και μεγάλους, άνδρες, γυναίκες και παιδιά, να
συσπειρώνονται οργισμένοι σε κοινό μέτωπο, να ανάβουν φωτιές, να πετροβολούν
τους «μπαλαμέ» και να αναθεματίζουν το άδικο.

Αφουγκραστήκαμε τον θρήνο της μάνας που έχασε ένα παλικάρι, το μίσος του
πατέρα που θέλει να οπλίσει το κορμί του και να το κάνει βόμβα για να αφανίσει
εκείνους που θεωρεί ότι το αφάνισαν, τον σπαραγμό της αδελφής που δεν το
χωράει ο νους της αυτό που συνέβη. Ακούσαμε την άμοιρη κοπέλα να ουρλιάζει:
«Θα πυροβολούσε, πέστε μου, θα πυροβολούσε ο αστυνομικός αν ο αδερφός μου δεν
ήταν Τσιγγάνος;». Και βουβαθήκαμε από τον πόνο που την τρελαίνει…

Το μέτωπο άνοιξε και έκλεισε ξαφνικά όπως κάθε μέτωπο ανάμεσα στους «ρομά» και
τους «μπαλαμέ» που πυροδοτείται πάντα με αφορμή κάποιο «μοιραίο» γεγονός.
Μέχρι να ανοίξει το επόμενο, μέχρι να έρθει η στιγμή της άλλης «σύρραξης», της
άλλης «αναμέτρησης»! Γιατί, αυτές οι δύο κοινωνίες ­ οι Τσιγγάνοι και οι μη
Τσιγγάνοι ­ δεν έμαθαν ακόμα ούτε να αποδέχονται η μία την άλλη και ούτε
φυσικά να συμβιώνουν: «Η γειτνίαση “Ρομά και μπαλαμέ” δημιουργεί εντάσεις που
δεν ξεπερνιούνται εύκολα», πιστεύει η κ. Άννα Λυδάκη, λέκτωρ του Τμήματος
Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, η οποία εδώ και χρόνια μελετάει,
αναλύει και καταγράφει τα προβλήματα των Τσιγγάνων: «Είναι δύο παράλληλες
κοινωνίες, διαφορετικές ­ με κρυφές “υπόγειες” ομοιότητες που κανείς δεν θέλει
να δει ­ και δύσκολα η μία ανέχεται δίπλα της την ύπαρξη της άλλης. Έτσι,
πορεύονται μαζί και χώρια, με αντιπαλότητες, συγκρούσεις και πρόσκαιρες
ειρηνεύσεις μέχρι την άλλη εχθροπραξία…».

Η εικόνα είναι θολή, συγκεχυμένη. Ο «ρομά» θεωρεί κάθε «μπαλαμά», ξένο,
παρείσακτο, απειλή. Ο «μπαλαμά» θεωρεί κάθε «ρομά» το λιγότερο « άξιο
περιφρόνησης». Λανθασμένες προβολές βιωμάτων από γενιά σε γενιά, αναπαραγάγουν
λάθος πρότυπα και εικόνες, φοβικές κυρίως και για τους μεν και για τους δε. Ο
φόβος (που κάποτε γίνεται τρόμος…) είναι το κυρίαρχο στοιχείο στη σχέση δύο
κοινωνιών που συνυπάρχουν στην ευρύτερη.

Οι περισσότεροι από τους «μπαλαμέ» αγνοούν ποιος είναι τελικά ο Έλληνας
Τσιγγάνος που ζει δίπλα τους. Και εκείνος πρέπει να παλέψει διπλά και τριπλά
για να αποδείξει το αυτονόητο ­ ότι δεν είναι «γύφτος», «περιπλανώμενος»,
«αναξιόπιστος», «κλέφτης» ή «απατεωνίσκος».

Σε μεταίχμιο αλλαγών

Οι Τσιγγάνοι του σήμερα βρίσκονται «σ’ ένα μεταίχμιο αλλαγών, ανάμεσα στην
παραδοσιακή δική τους κοινωνία και τη σύγχρονη που τους καλεί να επιταχύνουν
τους ρυθμούς εξέλιξής τους », εξηγεί η κ. Λυδάκη.

Τα παλιά δικά τους παραδοσιακά επαγγέλματα έχουν εκλείψει. Δεν υπάρχουν πια
σιδεράδες, ούτε καλαθοπλέκτες ούτε ζωέμποροι. Δεν υπάρχει η ζωή στην ύπαιθρο
με τον τρόπο που τη ζούσαν: «Οι παραδοσιακές τους ασχολίες χάθηκαν, εκείνοι
βρέθηκαν μοιραία χωρίς δουλειά και εξαναγκάστηκαν να έλθουν στην πόλη, να
γίνουν κατά κάποιον τρόπο αστοί. Αλλά δεν είναι καθόλου εύκολο άνθρωποι που
δούλευαν με άλλους ρυθμούς και ζούσαν μια εντελώς διαφορετική ζωή να ενταχθούν
στο ωράριο της μισθωτής εργασίας και να γίνουν σαν και “μας” από τη μια στιγμή
στην άλλη… Και “εμείς” φυσικά και δεν τους… διευκολύνουμε, αφού δεν τους
προσλαμβάνουμε στις δουλειές μας γιατί έχουν το στίγμα της κατώτερης
κοινωνικής ομάδας που εμείς τους έχουμε κολλήσει και τους θεωρούμε
αναξιόπιστους! Το μόνο που τους απομένει για να επιβιώσουν είναι το εμπόριο
και πολλοί ασχολούνται με αυτό ως γυρολόγοι, ενώ αρκετοί έχουν καταφέρει να
ανοίξουν και να κρατούν μαγαζιά ­ το 10% των Τσιγγάνων της Αγίας Βαρβάρας
έχουν καταστήματα, κάνουν εισαγωγές προϊόντων και τα καταφέρνουν θαυμάσια».

Δύο «πραγματικότητες»

Είναι δύο οι εικόνες που δημιουργούν τις δύο «πραγματικότητες» των Τσιγγάνων.
Αυτό πιστεύει ο κ. Χρήστος Λάμπρου, τεχνολόγος – ακτινολόγος στο Νοσοκομείο
Μεταξά και πρόεδρος της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ελλήνων Ρομά. Η πρώτη εικόνα
είναι εκείνη που λανθασμένα επικρατεί στην κοινή γνώμη «με όλα τα αρνητικά
χαρακτηριστικά των Τσιγγάνων». Η δεύτερη, «εκείνη που δυστυχώς αγνοούν οι
περισσότεροι, αφορά τα θετικά στοιχεία και την προσφορά των Τσιγγάνων στην
κοινωνία. Ο κόσμος θεωρεί ότι ο Τσιγγάνος είναι ο μόνιμα περιθωριοποιημένος, ο
παραγκωνισμένος, εκείνος που έχει στοιχεία φολκλόρ, που διαρκώς ζητάει και δεν
έχει καμιά υποχρέωση….».

Φυσικά και από τη μεγεθυμένη εικόνα των Τσιγγάνων ξεπηδούν και οι γυρολόγοι,
τα παιδιά των φαναριών, εκείνοι που παρανομούν. Αλλά, «δεν είναι μόνον εκείνοι
οι Τσιγγάνοι! Υπάρχει και ο Τσιγγάνος εργάτης, ο Τσιγγάνος επιστήμονας και
όλοι οι υπόλοιποι που συνεισφέρουν όπως και οι άλλοι Έλληνες στον “κουμπαρά”
της κοινωνίας. Δεν διαφέρουμε από τους υπόλοιπους και συνεισφέρουμε και εμείς
στον πολιτιστικό και οικονομικό κοινωνικό τομέα… Αν δεν πείσουμε, δυστυχώς,
την υπόλοιπη κοινωνία ότι έχουμε προσφέρει και μπορούμε να προσφέρουμε ακόμα
περισσότερα, δεν θα σπάσει και η προκατάληψη για τους Έλληνες ρομά…».

Η στέγαση

Στο θέμα της στέγασης και των συνθηκών διαβίωσης, η πρόοδος που έχει σημειωθεί
είναι πιο εμφανής. Το οικιστικό, λέει ο κ. Λάμπρου, «έχει προωθηθεί
περισσότερο από όλα τα άλλα, παρά τις επιμέρους κατασπαταλήσεις χρημάτων από
δημάρχους. Άλλαξε ο τρόπος που προσεγγίζει το θέμα η Πολιτεία. Υπάρχει μια
σταθερή βούληση και μια επιλεκτική διακριτικότητα από την πλευρά της Πολιτείας
προς τους Τσιγγάνους και τα προβλήματά τους…».

Σαράντα καταυλισμοί Τσιγγάνων υπάρχουν αυτήν τη στιγμή στην Ελλάδα. Σε μόνιμες
κατοικίες ζει το 15-20% των Τσιγγάνων. Οι υπόλοιποι ή μετακινούνται ή έχουν
μια πρόχειρη βάση. Ένα μεγάλο ποσοστό Τσιγγάνων πορεύεται ακόμα δίχως νερό και
δίχως ρεύμα. Πολλοί «μπαλαμέ» τούς κατηγορούν «ότι έτσι τους αρέσει». «Αυτό
είναι μύθος», ανταπαντά ο κ. Χρήστου. «Δεν υπάρχει κανένα γονίδιο που να ωθεί
τους Τσιγγάνους να γίνονται νομάδες ή να ακολουθούν μια μποέμικη ζωή…».

Το μεγαλύτερο πρόβλημα των Τσιγγάνων για την ένταξή τους στην τοπική κοινωνία,
είναι φυσικά η… «τοπική κοινωνία που αρνείται να συνυπάρξει με τους
Τσιγγάνους και τους περιθωριοποιεί».

Το 1997 μόνο 25% των τσιγγανοπαίδων 6-12 ετών πήγαινε σχολείο. Αλλά οι όροι
αντιστράφηκαν μέσα από το πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων «Εκπαιδευτική
ένταξη τσιγγανοπαίδων» που ξεκίνησε εν έτει 1997. Σήμερα, το 75% των
τσιγγανοπαίδων πηγαίνει σχολείο και μόνο ένα 25% αγνοεί τι θα πει τάξη και
βιβλίο! Όπως σημειώνει ο επιστημονικός υπεύθυνος του προγράμματος, καθηγητής
του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, κ. Αθανάσιος Γκότοβος, «μία από τις
σημαντικότερες αλλαγές στα 4 χρόνια του προγράμματος είναι ότι μειώθηκε
αισθητά το ποσοστό διαρροής τσιγγανοπαίδων από την εκπαίδευση».

Μία δεύτερη σημαντική αλλαγή είναι ότι «από τα παιδιά που εντάσσονται στην
πρωτοβάθμια εκπαίδευση, περίπου το 33% προχωράει και στη δευτεροβάθμια»,
σημειώνει ο κ. Γκότοβος. Σε κάποιους, μάλιστα, νομούς της Ελλάδας, όπως στην
Κέρκυρα, σχολείο πηγαίνουν όλα τα τσιγγανόπουλα και κάποιοι από αυτούς τους
μαθητές έχουν και πολύ καλές επιδόσεις.

Βέβαια, μη φανταστεί κανείς ότι όλα αυτά έγιναν από τη μία στιγμή στην άλλη.
Δυσκολίες υπήρχαν και εξακολουθούν να υπάρχουν, γιατί οι τοπικές κοινωνίες δεν
δέχονταν τα τσιγγανόπαιδα. «Τα πρώτα χρόνια υπήρχαν επιφυλάξεις και
αντιδράσεις από τις τοπικές κοινωνίες. Διευθυντές σχολείων δεν δέχονται
τσιγγανάκια, ενώ είχαμε και καταλήψεις σχολείων για τον ίδιο λόγο. Ευτυχώς τα
περιστατικά αυτά έχουν περιορισθεί», εξηγεί ο κ. Γκότοβος.

Αυτό όμως που δεν έχει ξεπεραστεί είναι η τοποθέτηση των τσιγγανοπαίδων σε
ξεχωριστά σχολεία ή αίθουσες, από αυτά που φοιτούν οι μη Τσιγγάνοι! «Μπορεί το
ποσοστό των τσιγγανοπαίδων που φοιτούν σε ξεχωριστά σχολεία (συνήθως λυόμενα ή
κοντέινερς) να είναι μικρό, γύρω στο 10%, ωστόσο υπάρχει ακόμα το απαράδεκτο
καθεστώς των ξεχωριστών σχολείων για Τσιγγάνους, όπως στην Καρδίτσα ή στα
Εξαμίλια Κορινθίας…».

«Με πείσμωναν τα προβλήματα»

ΜΑΡΙΑ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ (Κοινωνική λειτουργός)

Μαρία Δημητρίου. Είναι κοινωνική λειτουργός. Συμμετέχει στο πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων για την ένταξη των τσιγγανοπαίδων στην εκπαίδευση, αλλά και στην αναζήτηση στοιχείων για τη συμμετοχή των Τσιγγάνων σε ιστορικά γεγονότα. Η ίδια λέει ότι η συμμετοχή της σ’ αυτές τις προσπάθειες «είναι ένας δρόμος που δεν έχει επιστροφή. Θα είναι σαν να έχω προδώσει τον εαυτό μου…»

«Ήθελα να κάνω ένα επάγγελμα που θα προσφέρει στον άνθρωπο». Η Μαρία Δημητρίου
έγινε κοινωνική λειτουργός όχι για να βοηθήσει τους Τσιγγάνους, αλλά κάθε
άνθρωπο με πρόβλημα. Στην πορεία συνειδητοποίησε ότι μπορούσε να προσφέρει
πολλά και στους Τσιγγάνους.

Μεγάλωσε στην Αγ. Βαρβάρα. Οι γονείς της ήταν Τσιγγάνοι ­ πρόσφυγες που ήρθαν
από την Κων/πολη το ’22. Στη συνοικία της Αγ. Βαρβάρας οι συνθήκες διαβίωσης
ήταν κάπως καλύτερες σε σχέση με άλλες συνοικίες Τσιγγάνων, αλλά δεν έλειπαν
και εκεί τα προβλήματα. Στο σχολείο συναντούσε ορισμένες φορές τη ρατσιστική
αντιμετώπιση μαθητών και καθηγητών. Ήταν πράγματα που δεν τα άφηνε να περάσουν
όμως. «Με πείσμωναν αυτές οι καταστάσεις», λέει. Αντιστεκόταν. Κατήγγελλε
τέτοιες συμπεριφορές και οι υπεύθυνοι τιμωρούνταν…

Στο Γυμνάσιο ένιωσε και την πίεση του συγγενικού περιβάλλοντός της. Δεν ήθελαν
να συνεχίσει το σχολείο, προτιμούσαν να παντρευτεί. «Ωστόσο, οι γονείς μου δεν
επηρεάστηκαν από το… σόι. Με βοήθησαν να γίνω κοινωνική λειτουργός
επιτρέποντάς μου να σπουδάσω». Η ίδια ήθελε βέβαια να γίνει γιατρός, αλλά δεν
υπήρχαν οι οικονομικές δυνατότητες για κάτι τέτοιο. Χωρίς φροντιστήριο μπαίνει
στο ΤΕΙ.

Για ένα μεγάλο διάστημα το Κέντρο Λαϊκής Επιμόρφωσης στην Αγ. Βαρβάρα που
εκπαίδευε Τσιγγανάκια παρέμενε κλειστό. Η Μαρία παίρνει την πρωτοβουλία, το
ανοίγει, μαζεύει τα παιδιά της Αγ. Βαρβάρας και αρχίζει τα μαθήματα. Και ενώ
αρχικά υπήρχαν αντιδράσεις, η ενέργειά της εκτιμήθηκε. «Με έκαναν υπεύθυνη του
Κέντρου. Έπειτα άρχισαν να μου προτείνουν διάφορα προγράμματα κατάρτισης».

Με την ιδιότητα της κοινωνικής λειτουργού πλέον, εργάστηκε 2½ χρόνια στη
Θεσσαλονίκη για την ένταξη των Τσιγγανόπαιδων στα σχολεία. Επέστρεψε στην
Αθήνα και τώρα συμμετέχει στο πρόγραμμα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων για την
ένταξη των Τσιγγανόπαιδων στην εκπαίδευση αλλά και στην έρευνα για την ιστορία
των Τσιγγάνων. Όπως λέει, «αυτός ο δρόμος δεν έχει επιστροφή. Θα είναι σαν να
έχω προδώσει τον εαυτό μου…».

Όταν η βοήθεια των μπαλαμέ είναι καταλυτική

ΧΡΗΣΤΟΣ ΛΑΜΠΡΟΥ (τεχνολόγος – ακτινολόγος )

Χρήστος Λάμπρου. Εργάζεται ως τεχνολόγος – ακτινολόγος στο Νοσοκομείο Μεταξά και είναι πρόεδρος της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ελλήνων Ρομά

Εργάζεται στο Νοσοκομείο Μεταξά του Πειραιά ως τεχνολόγος – ακτινολόγος. Ο
35χρονος Χρήστος Λάμπρου, ο πρόεδρος της Ομοσπονδίας Συλλόγων Ελλήνων Ρομά,
λέει ότι σπούδασε και έφτασε να ασκεί το επάγγελμα του ακτινολόγου όχι μόνο
χάρη στη δική του προσπάθεια αλλά και γιατί ήταν πολύ τυχερός. “Με βοήθησε το
γεγονός ότι μεγάλωσα σε μία οικογένεια που έμενε σε σταθερή κατοικία, σε
σπίτι. Ο πατέρας μου είχε μόνιμη και σταθερή εργασία» εξηγεί, προσθέτοντας ότι
οι γονείς του τον πίεσαν να σπουδάσει. Τονίζει επίσης ότι σπουδαίο ρόλο έπαιξε
και το γεγονός ότι μεγάλωσε στην περιοχή της Αγίας Βαρβάρας. “Είναι ίσως η
μοναδική περιοχή όπου έχει επιτευχθεί πλήρως η κοινωνική ένταξη των Τσιγγάνων.
Εδώ συμμετέχουμε ισότιμα σε όλα». Στον χώρο της εκπαίδευσης, λέει, ο ρατσισμός
περιορίζεται στα αρχικά στάδια. Ναι, στο Δημοτικό τον αποκαλούσαν γυφτάκι και
δεν παίζανε μαζί του τα άλλα παιδιά.. Αλλά δεν έγινε το ίδιο στο Γυμνάσιο, στο
Λύκειο και ύστερα στα ΤΕΙ. Και σήμερα κανένας δεν τον αντιμετωπίζει
ρατσιστικά.

ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ (κοινωνιολόγος)

Γιάννης Γεωργίου. «Δεν θέλουμε να περνάει στον κόσμο η εικόνα ότι οι Τσιγγάνοι είναι οι περιθωριακοί της κοινωνίας» λέει ο κοινωνιολόγος

“Σε μένα ήταν καταλυτική η προσφορά των μη Τσιγγάνων στην ανάδειξη της
προσωπικότητάς μου” λέει και ξαναλέει ο κοινωνιολόγος Γιάννης Γεωργίου.«Μαζί
βέβαια και η μητέρα μου».

Οι γονείς του ­ δεν ζουν σήμερα ­ ήταν Έλληνες εκ Ρουμανίας τσιγγάνικης
καταγωγής. “Ο πατέρας μου ήταν έμπορος και η μητέρα μου γυρολόγος”. Η δεκαετία
του ’60 ήταν δύσκολη. Έμεναν στις προσφυγικές πολυκατοικίες του Αϊ-Γιάννη του
Καρέα. “Είχαμε μεγάλες οικονομικές δυσκολίες, που πολλαπλασιάστηκαν όταν σε
ηλικία 12 ετών έχασα τον πατέρα μου…”. Τον στήριξαν όμως κάποιοι άνθρωποι.
“Πρώτη η μητέρα μου, που με παρότρυνε να συνεχίσω το Γυμνάσιο. Έπειτα η Ειρήνη
Παραντελίδου που με βοήθησε να σπουδάσω Αγγλικά χωρίς να πληρώνω. Κατόρθωσα να
πάω στο Λύκειο αλλά δεν είχα λεφτά να συνεχίσω για σπουδές». Χωρίς σπουδές και
αναζητώντας ένα επάγγελμα πουλούσε μαχαίρια σε κρεοπωλεία. Αργότερα συναντάει
τον θεολόγο – κοινωνιολόγο κ. Βασίλη Τσούπρα. “Ήταν αυτός που με ώθησε στην
κοινωνιολογία. Με πάρα πολύ διάβασμα έδωσα εξετάσεις και μπήκα στο Πάντειο”.
Ένα βιβλίο για τους Τσιγγάνους θα του δώσει το ερέθισμα να ασχοληθεί από τη
σκοπιά του επιστήμονα πλέον με αυτούς. “Ήξερα ότι κουβαλούσα την παράδοση των
Τσιγγάνων ­ οι γονείς μου μιλούσαν τη ρομανί γλώσσα ­ αλλά ποτέ δεν είχα
σκαλίσει αυτά τα πράγματα: από πού ήρθαμε και πώς ζούσαμε…”.

Βασανίστηκαν από τους ναζί και συμμετείχαν στην Αντίσταση

«Ήμασταν και εμείς εκεί». Αυτός θα μπορούσε να είναι ο τίτλος της έρευνας που
έχουν ξεκινήσει επιστήμονες της νέας γενιάς των Τσιγγάνων. Στόχος τους είναι
να δείξουν ότι οι Έλληνες Τσιγγάνοι έχουν βάλει τη δική τους «πινελιά» και
έχουν συμμετοχή σε πολλά ιστορικά γεγονότα της Ελλάδας.

Εδώ και 3 χρόνια μία ομάδα επιστημόνων ­ κάποιοι απ’ αυτούς απόγονοι
τσιγγάνικων οικογενειών ­ αναζητούν στοιχεία και μαρτυρίες, πληροφορίες για τη
δράση των Τσιγγάνων κατά την Κατοχή, για τη συμμετοχή τους στην Αντίσταση, για
τον επαναπατρισμό τους. Αυτή η αναζήτηση, που βρίσκεται σε προκαταρκτικό
στάδιο, ξεκίνησε με δική τους πρωτοβουλία και χωρίς άλλη υποστήριξη.

Τα μέχρι στιγμής στοιχεία που έχουν συγκεντρώσει οι Έλληνες Τσιγγάνοι
επιστήμονες ­ ανάμεσά τους και ο κοινωνιολόγος Γιάννης Γεωργίου και η
κοινωνική λειτουργός Μαρία Δημητρίου ­ δείχνουν ότι υπάρχει μία διαφορά μεταξύ
των Ελλήνων και των άλλων Τσιγγάνων της Ευρώπης, κατά την περίοδο του Β’
Παγκοσμίου Πολέμου. Αφηγήσεις και μαρτυρίες οδηγούν στο συμπέρασμα ότι οι
Έλληνες Τσιγγάνοι διώχθηκαν μαζί με τους υπόλοιπους Έλληνες, βασανίστηκαν από
τους ναζί και συμμετείχαν στην Εθνική Αντίσταση.

«Η νέα γενιά των Τσιγγάνων στεκόμαστε κριτικά απέναντι στην “κατασκευασμένη”
μας εικόνα και προτάσσουμε μία άλλη πραγματικότητα που στηρίζεται στις
αφηγήσεις και τα βιώματα των δικών μας ανθρώπων», εξηγεί ο κ. Γιάννης
Γεωργίου. Οι Έλληνες Τσιγγάνοι ήταν πάντα ενσωματωμένοι στην ελληνική κοινωνία
και η ανάδειξη της ιστορίας τους θα εμπλουτίσει την ιστορική συνείδηση και των
υπολοίπων Ελλήνων».