Στα χνάρια των Βικογιατρών

Πολλές φορές αναρωτιέμαι αν υπάρχει κάτι καινούργιο να ανακαλύψουμε, μέσα από
την περιήγηση στον χώρο, μέσα από ένα ταξίδι. Παρακολουθώ δεκάδες ανθρώπους να
γράφουν και να δημοσιεύουν τις ταξιδιωτικές εντυπώσεις τους και μου φαίνεται
πως βρίσκω την απάντηση. Ο κάθε ένας «ανακαλύπτει», σύμφωνα με τα γραφόμενά
του, κάτι διαφορετικό, όσο και πολύ προσωπικό. Τόσο προσωπικό ώστε να αφορά
μονάχα εκείνον και όχι όλους τους υπόλοιπους που το διαβάζουν. Κάπως έτσι
είναι και το ταξίδι… Πολύ προσωπικό και υποκειμενικό, όχι για να το
διαβάζουμε φυσικά, αλλά για να το ζούμε από πρώτο χέρι. Δεν πιστεύω ότι
ανακαλύπτεις έναν τόπο διαβάζοντας ένα ταξιδιωτικό κείμενο. Μπορείς να πάρεις
μερικές πληροφορίες ­ όσο περισσότερες τόσο καλύτερα ­, αλλά είναι δύσκολο να
ταξιδέψεις αληθινά, να μεταφερθείς στον χώρο που περιγράφει το κείμενο. Και αν
το εγχείρημα, γράφοντας την πρώτη μου περιήγηση πριν από πολλά χρόνια,
φαινόταν δύσκολο, σήμερα μου φαίνεται σχεδόν ακατόρθωτο. Πόσο αποκαλυπτικός θα
μπορούσες να είσαι περιγράφοντας το προφανές, αυτό που βλέπουν τα μάτια σου,
γεμίζοντας αράδες με καλολογικά επίθετα, θυμίζοντας τις παλιές καλές εποχές
των εκθέσεων του Δημοτικού σχολείου; Πόσο αληθινός θα μπορούσες να είσαι όταν
σου λείπει η γνώση, η πληροφορία, τα συγκριτικά μεγέθη; Αν είναι τόσο απλό
λοιπόν να γράφεις για ταξίδια, τότε εγώ γιατί βασανίζομαι τόσο πολύ για να
γράψω ένα;

Το σημερινό μου «βάσανο» (βάζοντας άνω τελεία στις όποιες ανησυχίες μου)
βρίσκεται και πάλι στην Ήπειρο, την οποία υπεραγαπώ. Κάπου εκεί στο φαράγγι
του Βίκου θα σταθώ για να πω μια μικρή ιστορία που περισσότερο έχει να κάνει
με το ταξίδι του μυαλού παρά με την περιήγηση στον χώρο. Βλέπετε, όλοι είναι
εύκολο να ανοίξουν ένα οποιοδήποτε έντυπο και να αντιγράψουν μερικές αράδες
για τον περίφημο Εθνικό Δρυμό του Βίκου – Αώου, για την επιβλητική χαράδρα που
μπορεί να χαρακτηριστεί σαν το ελληνικό Γκραν – Κάνιον. Εμείς όμως θα πάμε
«για άλλα», θα πάμε πάλι με τα πόδια και θα γυρίσουμε τον χρόνο πίσω ή
μπροστά, ανάλογα με τις διαθέσεις μας.

Το πρώτο πράγμα που χρειάζεται από την αρχή να ξεκαθαρίσουμε είναι πως ο
Βίκος, ο Βοϊδομάτης και ο Αώος είναι τρία διαφορετικά ποτάμια. Ο Βίκος θα
μπορούσε να χαρακτηριστεί σαν το ρέμα που διαρρέει την κοίτη του επιβλητικού
φαραγγιού, γιατί ο όγκος των νερών του είναι μικρός. Αφού περάσει λοιπόν κάτω
από το Μονοδέντρι και τον χαρούμε στα σημεία θέας της Μπελόης και της Οξυάς,
που είναι αντικρυστά, καταλήγει λίγο πριν από το χωριό Βίκος. Εκεί ακριβώς
είναι η έξοδος του φαραγγιού και οι πηγές του Βοϊδομάτη. Ο πλούσιος σε νερό
Βοϊδομάτης αφήνει πίσω του το χωριό Βίκος και περνάει κάτω από τον δρόμο που
ενώνει την Αρίστη με το Πάπιγκο. Η έξοδος του Βοϊδομάτη από τον Εθνικό Δρυμό
προς την κοιλάδα της Κόνιτσας γίνεται κοντά στο χωριό Κλειδωνιά και από επάνω
του περνάει ο αυτοκινητόδρομος που ενώνει τα Γιάννινα με την Κόνιτσα. Είναι
«γραφτό» του Βοϊδομάτη να συναντήσει τον «μεγάλο» Αώο στην κοιλάδα, να χάσει
το όνομά του και να οδηγηθεί στα ελληνοαλβανικά σύνορα… για να ξενιτευθούν
και οι δυο τους.

Ένα πρωινό, λοιπόν, που ο ήλιος έπαιζε κρυφτούλι με τα σύννεφα, καθόμουν στο
υπέροχο παρατηρητήριο του χωριού Βίκος και κοιτούσα τους ορεινούς όγκους
απέναντί μου, αλλά και την τεράστια χαραγματιά του φαραγγιού. Πίσω μου, μια
κυρά είχε απλώσει την μπουγάδα της και δίπλα ένας παππούς κοίταζε τα
παρκαρισμένα αυτοκίνητα των εκδρομέων κουνώντας το κεφάλι για το αδιαχώρητο. Η
ηρεμία του πρωινού φαινόταν αδιατάρακτη. Με τον Νίκο φορτωθήκαμε τους σάκους
με τις φόρμες και τα φωτογραφικά και πήραμε τον κατήφορο για τον Βίκο και τις
πηγές του Βοϊδομάτη. Η πέτρινη λαξευτή σκάλα μάς έφερνε πιο κοντά σε έναν
αληθινό παράδεισο, που γέμιζε τα μάτια με εικόνες, τα αυτιά με ήχους, τα
ρουθούνια με μυρουδιές. Σε μισή ώρα είχαμε χωθεί για τα καλά στο φαράγγι και
σταματήσαμε στο εκκλησάκι της Παναγίας, εκεί ακριβώς που ο Βίκος φαίνεται να
τελειώνει, πέφτοντας πάνω στις πρώτες πηγές του Βοϊδομάτη. Το μικρό κτίσμα
κολλητά με το εκκλησάκι πιθανότατα θα ήταν σπίτι-στάνη βοσκών, την περίοδο
εκείνη που το φαράγγι δεν ήταν αναγνωρισμένος Εθνικός Δρυμός. Τόσο εδώ όσο και
στις σπηλιές των διαζωμάτων κατά μήκος του φαραγγιού έβρισκαν καταφύγιο οι
περιηγητές του παρελθόντος, αλλά και όσοι είχαν ανακαλύψει τον απίστευτο
φυτικό πλούτο του. Οι βοτανολόγοι του 19ου και 20ού αιώνα πάντοτε αναφέρονται
στις φαρμακευτικές ιδιότητες των φυτών της χαράδρας του Βίκου, συνεχίζοντας
μια παράδοση αιώνων. Σε αυτή την περιοχή έρχονταν οι πολυθρύλητοι Βικογιατροί
για να μαζέψουν τα βότανά τους. Είτε από ιστορική άποψη είτε από λαογραφική,
οι εμπειρικοί γιατροί του Βίκου έδιναν ελπίδα και ανακούφιση στους ανθρώπους,
και όσο κι αν προσπαθήσεις να υποβαθμίσεις την επιστημονική τους κατάρτιση (η
οποία δεν υφίσταται δηλαδή) θα ανακαλύψεις πως τα γιατροσόφια τους δεν ήταν
καθόλου τυχαία. Στους Βικογιατρούς έδωσαν ­ μετά την απελευθέρωση των
Ιωαννίνων από τους Τούρκους ­ το παρατσούκλι «κομπογιαννίτες». Το χλευαστικό
και καταφρονητικό προσωνύμιο το έδωσαν οι ίδιοι οι επιστήμονες, τότε γιατροί,
από αντιζηλία. Η λέξη «κομπογιαννίτης» βγαίνει είτε από το κομπώνω = εξαπατώ
και γιανίτης = Ιωαννίτης (ή γιαννίτης εκ του υγιαίνω και γράφεται με ένα ν)
είτε γιατί είχαν τα βότανα δεμένα σε κόμπους μαντιλιών είτε γιατί
χρησιμοποιούσαν κόμβους – ρίζες βοτάνων για θεραπευτικούς σκοπούς. Όποια όμως
και αν είναι η προέλευση της λέξης, είναι απολύτως σίγουρο πως δεν τους άξιζε.
Δεν τους άξιζε, γιατί η ιατρική εκείνη την εποχή ήταν σε νηπιακή κατάσταση,
ενώ οι ίδιοι είχαν αποκτήσει σπουδαία εμπειρική γνώση. Επιπλέον είχαν την
εμπιστοσύνη του απλού λαού, τον οποίον γέμιζαν με ελπίδα, ενώ οι επιτυχίες και
η φήμη τους είχαν φθάσει μέχρι και τα ανάκτορα του Τούρκου σουλτάνου.

Για πολλούς οι θεραπευτικές οδηγίες που έδιναν οι Βικογιατροί έχαναν την αξία
τους γιατί συνδυάζονταν και με πολλές ανοησίες όσον αφορά τη θεραπευτική
αγωγή. Κάτι τέτοιο όμως δεν θα πρέπει να μας ξενίζει, γιατί από αρχαιοτάτων
χρόνων οι λαϊκές ιατρικές συνταγές, τα λεγόμενα «Γιατροσόφια», ήταν ένα κράμα
εμπειρίας και δεισιδαιμονιών. Ακόμα και τα κλασικά έργα του Ιπποκράτη, του
Αριστοτέλη, του Διοσκουρίδη και του Γαληνού διασκευάστηκαν σε μακροσκελείς και
δυσνόητες συνταγές από τους Βυζαντινούς. Στη συνέχεια, είτε οι μοναχοί
αντιγραφείς των συνταγών είτε οι πρακτικοί γιατροί από μόνοι τους έκαναν δικές
τους προσθήκες στις οδηγίες, σύμφωνα με τις προλήψεις, παραδόσεις και δοξασίες
των ανθρώπων κάθε τόπου. Η ουσία, όμως, βρίσκεται αλλού. Τα γιατροσόφια αυτά
περιέχουν πολύ ενδιαφέρουσες οδηγίες για τη μορφολογία των βοτάνων, αλλά και
τον τρόπο παρασκευής και χρήσης σκευασμάτων για θεραπεία ασθενειών. Αν πάρει
κανείς ένα γιατροσόφι και το κοιτάξει μέσα από τα σύγχρονα επιστημονικά
δεδομένα θα διαπιστώσει πως δεν στερείται επιστημονικής βάσης!

Στο ανώνυμο σύγγραμμα ενός Βικογιατρού του 18ου αιώνα (το οποίο ανακάλυψε ο
Κωνσταντίνος Γκανιάτσας, καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, και
δημοσίευσε στην έρευνα του 1974 «Επί των φαρμακευτικών φυτών της χαράδρας του
Βίκου») αναφέρεται χαρακτηριστικά στη συνταγή Νο 46: «Διά ταις ζωχάδες της
καρδίας συνιστάται και η χρήσις καρατζοπλεμέ, ήγουν σκάρφι…». Αναφέρεται,
δηλαδή, στο φυτό Ελλέβορος, που όντως έχει καρδιοτονωτικές ιδιότητες!

Στη συνταγή Νο 72 αναφέρονται «διά τον πόνον των βυζίων των γυναικών» τέσσερις
διαφορετικές θεραπευτικές οδηγίες, εκ των οποίων η μία μιλάει για ένα
κατάπλασμα που τοποθετείται στο μέρος που πονάει με διάφορες ουσίες: γάλα,
ψίχα ψωμιού, λινόσπορο και φυτά όπως Απήγανος, Μολόχα και Πεντάνευρο. Ο
Απήγανος έχει τοπική ερεθιστική επίδραση, ενώ η Μολόχα και το Πεντάνευρο έχουν
μαλακτικές καταπραϋντικές ιδιότητες. Η συνταγή είναι σπουδαία!

Άλλη μια σπουδαία ­ αρχαία ­ συνταγή είναι και η 144 που λέει: «Αν αισθάνεσαι
πόνο που θέλεις να κόψεις τη σάρκα σου, βρες το χόρτο που λέγουν οι Φράγκοι
τζοκούντα και οι Έλληνες κώνειο και στούμπισέ το και με το ζουμί του άλειψε το
μέρος που θέλεις να κόψεις και δεν θα αισθάνεσαι τον πόνο τελείως». Το
δηλητηριώδες – θανατηφόρο φυτό Κώνειον το στικτόν περιέχει την αλκαλοειδή
ουσία κωνεΐνη, η οποία θεωρείται, πέρα από τις άλλες της ιδιότητες, και άριστο
αναισθητικό.

Εκατοντάδες ακόμα συνταγές έχουν βρεθεί, άλλες δύσκολες και περίεργες, άλλες
που μοιάζουν με συνταγολόγια μαύρης μαγείας, άλλες λιτές και ουσιαστικές που
χρησιμοποιούνται ακόμα και σήμερα από γιαγιάδες σε όλη την Ελλάδα. Σήμερα,
λοιπόν, που πολλά από τα σπάνια βότανα της χαράδρας του Βίκου έχουν
εξαφανιστεί εντελώς και οι συνταγές των Βικογιατρών αποτελούν αντικείμενο
έρευνας για τις θεραπευτικές τους ικανότητες, ερχόμαστε να επανεκτιμήσουμε τον
μεγάλο θησαυρό που κρύβει το φαράγγι τούτο και το μόνο που μπορούμε να κάνουμε
είναι να το απολαμβάνουμε περπατώντας. Για πολλούς μπορεί να φαίνεται σαν μια
επίπονη διαδικασία σωματικής καταπόνησης δίχως νόημα, αλλά όσοι λένε κάτι
τέτοιο δεν μοιάζουν λίγο με εκείνους που κορόιδευαν τους Βικογιατρούς ως
κομπογιαννίτες; Μήπως τα αγαθά της υγείας και της καλοζωίας μάς έχουν δωρηθεί,
βρίσκονται μέσα στη φύση, στον περιβάλλοντα χώρο κι εμείς δεν τα αναγνωρίζουμε
γιατί έχουμε απομακρυνθεί όσο ποτέ άλλοτε; Μήπως ετούτο το περπάτημα στο
φαράγγι του Βίκου είναι μια βουτιά στην αμόλυντη πηγή της ζωής;

Δεν ξέρω τις απαντήσεις, πορεύομαι κι εγώ όπως και εσείς. Το ταξίδι που σας
περιγράφω κάθε φορά δεν έχει να κάνει μονάχα με τη διαδρομή στο τοπίο. Είναι
πάντα κάτι περισσότερο, κάτι διαφορετικό και κάτι που νιώθω πως πρέπει ­ αν μη
τι άλλο ­ να μοιραστώ. Καθόμουν στο εκκλησάκι της Παναγίας, εκεί στις πηγές
του Βοϊδομάτη, και ψηλαφούσα τις δικές μου απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά που
πολλοί θα μπορούσαν να χλευάσουν. Έβγαλα τα ρούχα μου, τα έβαλα στον σάκο και
φόρεσα τη φόρμα από νεοπρέν. Ο Νίκος φώναζε κάτι για τους Αθηναίους
δημοσιογράφους που είναι άχρηστοι και χρειάζονται ώρες για να ετοιμαστούν. Τον
κορόιδεψα κι εγώ με τη σειρά μου και μπήκαμε στο ποτάμι. Το πρόγραμμα σήμερα
είχε τη διαδρομή πηγές Βοϊδομάτη – γεφύρι Αρίστης, μέσα από το ποτάμι. Ύστερα
από μισή ώρα, τα παλιά μου αναλώσιμα άρβυλα είχαν ανοίξει και σκάλωναν μέσα
στις κροκάλες, με αποτέλεσμα να κάνω συνεχώς μπάνιο διασκεδάζοντας τον Νίκο.
Έπειτα από λίγο ήρθε η βροχή και ύστερα ξαναβγήκε ο ήλιος. Ένα πέπλο ομίχλης
σηκώθηκε ένα μέτρο πάνω από τον Βοϊδομάτη, κάνοντάς μας να νιώθουμε ότι
βρισκόμαστε μέσα σε παραμύθι. Μονοπάτι σαφές δεν υπήρχε, απλώς ακολουθούσαμε
τη ροή του ποταμού κατάντη. Τη διαδρομή τη σχεδιάζαμε μόνοι μας και χωμένοι
στην πυκνή παρόχθια βλάστηση ανακαλύπταμε το προφανές. Χρειάζεσαι ελάχιστα
πράγματα για να νιώσεις ψυχική ανάταση. Είχαν περάσει σχεδόν τρεις ώρες δίχως
να το καταλάβουμε και πλησιάζαμε στο γεφύρι της Αρίστης. Στα αριστερά μας
ακουγόταν ο βρυχηθμός του νερού, καθώς ένας μεγάλος σε μέγεθος υγρός όγκος
ξεπηδούσε από τα σωθικά της γης και έκανε τον Βοϊδομάτη διπλάσιο σε όγκο.
Ακολουθήσαμε το καλοσχηματισμένο μονοπάτι στη δεξιά όχθη, βγήκαμε στον γεμάτο
από κόσμο χώρο αναψυχής κάτω από τα πλατάνια (μέχρι και ψησταριές είχαν
στήσει), περάσαμε την πέτρινη καμάρα-αψίδα του μονοπατιού και φθάσαμε στην
τσιμέντινη γέφυρα της Αρίστης, στον ασφαλτόδρομο που ενώνει την Αρίστη με το
Μικρό και Μεγάλο Πάπιγκο. Σκουπίδια και σωρός αυτοκίνητα… Πολιτισμός; Όχι
φυσικά. Απλώς τουρισμός στον 21ο αιώνα. Η κολεξιόν ταξιδιωτικών προτάσεων του
φετινού φθινόπωρου-χειμώνα συμπεριλαμβάνει σίγουρα ­ όπως πάντα δηλαδή ­
Ζαγόρια, Πάπιγκα και Μονοδέντρια με ενατένιση στη χαράδρα του Βίκου και τοπικά
εδέσματα. Θα το δούμε ξανά «το έργο» ­ όπως πάντα ­ στα σκοτάδια της άγνοιας.

ΔΙΑΔΡΟΜΗ

Υπάρχουν δεκάδες περιπατητικές διαδρομές γύρω από το φαράγγι του Βίκου, αλλά
για να βρεθείτε στον κεντρικό πυρήνα, είτε θα ξεκινήσετε από το χωριό Βίκος
είτε από το Μονοδέντρι. Από τον Βίκο που περιγράφεται η παραπάνω διαδρομή, το
κατέβασμα μέχρι της πηγές του Βοϊδομάτη διαρκεί περίπου μισή ώρα. Από εκεί για
το Μονοδέντρι χρειάζεστε 4 ώρες περπάτημα στο κεντρικό κομμάτι και περίπου 45
λεπτά για να ανέβετε στο χωριό. Αν ξεκινήσετε από τις πηγές του Βοϊδομάτη για
το γεφύρι της Αρίστης ακολουθώντας τη ροή του ποταμού, καλύτερα να αποφύγετε
τον χειμώνα, αλλά και την άνοιξη. Τώρα, λόγω μικρών βροχοπτώσεων (μέχρι
στιγμής), είναι η πλέον κατάλληλη εποχή. Βέβαια θα πρέπει να είστε
προετοιμασμένοι για μπάνιο, οπότε πολύ χρήσιμες θα είναι οι φόρμες νεοπρέν που
σας προφυλάσσουν από το παγωμένο νερό. Συνολικά, από τις πηγές μέχρι το
τσιμέντινο γεφύρι θα κάνετε λιγότερο από 4 ώρες με χαλαρό ρυθμό. Εάν θέλετε
την ασφάλεια, αλλά και τις γνώσεις ενός οδηγού, είτε στο ποτάμι είτε στο
φαράγγι, επικοινωνήστε με την εταιρεία Paddler-No Limits (0655-23777 και
23977) που έχει έδρα την Κόνιτσα και ειδικεύεται σε τέτοιου είδους
δραστηριότητες.

Για να πραγματοποιήσετε το περπάτημα στο φαράγγι θα πρέπει να έχετε φθάσει
στην Ήπειρο και σαν βάση σας μπορείτε να χρησιμοποιήσετε τα Γιάννινα, την
Κόνιτσα, αλλά και τα χωριά του Ζαγοριού που διαθέτουν πάρα πολλά καταλύματα.
Για να φθάσετε από την Αθήνα στα Ζαγοροχώρια υπολογίστε τουλάχιστον 470
χιλιόμετρα.

ΔΙΑΜΟΝΗ

Υπάρχουν δεκάδες ξενώνες, παραδοσιακοί και μη, στην περιοχή γύρω από το
φαράγγι του Βίκου και είναι σίγουρο πως θα βρείτε αυτόν που σας αρέσει
περισσότερο. Εάν είναι δύσκολο να βρείτε δωμάτιο, τότε σε πολύ μικρή απόσταση
είναι τα Ιωάννινα και σε ακόμα μικρότερη η Κόνιτσα. Εάν θέλετε να βγείτε από
το ξενοδοχείο και να αρχίσετε το περπάτημα, τότε πρέπει να διαλέξετε τον
παραδοσιακό ξενώνα του Γιάννη Ντινούλη (0653-42112) ή τού Σ. Καρπούζη
(0653-41176) στο χωριό Βίκος . Εάν σας ενδιαφέρουν οι παροχές υπηρεσιών υψηλών
προδιαγραφών μέσα και έξω από το δωμάτιο, τότε όλοι οι δρόμοι οδηγούν στο
«Αρχοντικό της Αρίστης» (0653-42210) και στην Πηνελόπη που το διαχειρίζεται
εξαίρετα. Ενδεικτικά, πάντως, αναφέρω και τους ξενώνες του Παπαευαγγέλου στο
Μεγάλο Πάπιγκο (0653-41988) και του Δία στο Μικρό Πάπιγκο (0653-41257).

ΦΑΓΗΤΟ

Οι τουρίστες στο Ζαγόρι συνήθως ζητούν πίτες, και δεν έχουν άδικο. Οι
παραδοσιακές ζαγορίσιες «κασιόπιτες» με αυγά, γάλα, τυρί, γιαούρτι και αλεύρι
είναι εξαιρετικές. Η γιαγιά Αλεξάνδρα έχει τις κορυφαίες στην Αρίστη, ο
Ιωαννίδης στο Μεγάλο Πάπιγκο έχει νόστιμες χορτόπιτες και φημισμένη είναι η
κυρα-Κικίτσα στο Μονοδέντρι. Η τελευταία μου απολαυστική εμπειρία όσον αφορά
το φαγητό ήταν στο εστιατόριο του «Αρχοντικού της Αρίστης» με περιποίηση από
τα χέρια της Πηνελόπης. Απίστευτα καλό φαγητό, ωραία ατμόσφαιρα και ευγενικοί
άνθρωποι. Ο Τσουμάνης στο Μεγάλο και ο Δίας στο Μικρό Πάπιγκο έχουν επίσης
πολύ καλό φαγητό, ενώ στο χωριό Βίκος ξεχωρίζει το ταβερνάκι του Χριστόφορου.

ΧΡΗΣΙΜΑ ΤΗΛΕΦΩΝΑ

Αστυνομία Αρίστης 0653-41294

Αγρ. Ιατρείο Αρίστης 0653-41180

Αστυνομία Ιωαννίνων 0651-26226

Τροχαία Ιωαννίνων 0651-26308

Νοσοκομείο Ιωαννίνων 0651-99111