Ο ΟΗΕ έχει μέλλον, αλλά πώς;

Πού είναι ο ΟΗΕ; Γιατί σε μια ακόμα μεγάλη διεθνή κρίση βρίσκεται στο
περιθώριο; Ποιες είναι οι δυνατότητες παρέμβασής του; Τι πρέπει να αλλάξει για
να μπορέσει ο ΟΗΕ να εκπληρώσει τους ιδρυτικούς του στόχους για έναν κόσμο
απαλλαγμένο από τη «μάστιγα του πολέμου», αλλά και από τον «φόβο και την
ανέχεια»; Τα ερωτήματα αυτά βρίσκονται στα χείλη εκατομμυρίων ανθρώπων τούτες
τις μέρες, που χαρακτηρίζονται από την κλιμάκωση της βίας στον κόσμο και τη
γενικευμένη ανασφάλεια μετά το αποτρόπαιο τρομοκρατικό χτύπημα στις ΗΠΑ και
την έναρξη των αμερικανοβρετανικών πολεμικών επιχειρήσεων στο Αφγανιστάν. Η
πρόσφατη απονομή του Νόμπελ Ειρήνης στον ΟΗΕ και τον γενικό γραμματέα του Κόφι
Ανάν δεν αρκεί για την αποκατάσταση της πληγωμένης αξιοπιστίας του παγκόσμιου
οργανισμού.

Ο ΟΗΕ σήμερα, 56 χρόνια μετά την ίδρυσή του, ζει μια μεγάλη αντίφαση. Από τη
μια, ο ρόλος του γίνεται αναντικατάστατος, καθώς κανένα από τα μεγάλα
προβλήματα της ανθρωπότητας δεν μπορεί να λυθεί χωρίς την παγκόσμια
συνεργασία, και από την άλλη, εμφανίζεται αποδυναμωμένος και αναξιόπιστος στα
μάτια της παγκόσμιας κοινής γνώμης.

Διαψεύστηκαν οι ελπίδες ότι μεταψυχροπολεμικά ο ρόλος του ΟΗΕ θα
αναβαθμιζόταν. Οι λεγόμενοι «νικητές του Ψυχρού Πολέμου» θεώρησαν ότι ο ΟΗΕ
ανταποκρινόταν σ’ ένα άλλο διεθνές status quo, εκείνο που είχε προκύψει από τα
αποτελέσματα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και, συνεπώς, αποτελεί εμπόδιο για την
ανεξέλεγκτη ηγεμονία τους στον κόσμο.

Η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε πλήγμα όχι μόνο για την προοπτική ενός αυτόνομου
ρόλου της Ευρώπης στην παγκόσμια σκηνή. Οδήγησε στο περιθώριο τον Τρίτο Κόσμο,
μια που ο ΟΗΕ αποτελεί κύριο βήμα για την προβολή των αιτημάτων του και την
υιοθέτηση πολλών από αυτά (π.χ. κατάργηση του εξωτερικού χρέους).

Ωστόσο, κρίνοντας τον ΟΗΕ και το έργο του, πρέπει να έχει κανείς επίγνωση των
πραγματικών δυνατοτήτων του παγκόσμιου οργανισμού. Ο ΟΗΕ δεν είναι «υπεράνω»,
αλλά μέρος του παγκόσμιου συστήματος. Αποτελεί διακυβερνητικό οργανισμό. Στους
κόλπους του αντανακλώνται συσχετισμοί δυνάμεων, αντιθέσεις και συγκρούσεις
συμφερόντων. Όταν, λοιπόν, αναφερόμαστε στις αποτυχίες του ΟΗΕ, πρέπει να
κάνουμε διάκριση ανάμεσα στον ΟΗΕ ως θεσμό και τις πολιτικές των κρατών –
μελών του, ιδιαίτερα εκείνων που επηρεάζουν καθοριστικά τη λειτουργία και τις
αποφάσεις του.

Αποτελεί επικίνδυνη υπεραπλούστευση ο ισχυρισμός ότι ο ΟΗΕ αποτελεί
«παραμάγαζο των ΗΠΑ». Ο ισχυρισμός αυτός πηγάζει από την αντίληψη της
παντοδυναμίας των ΗΠΑ στον σημερινό κόσμο. Η πραγματικότητα, όμως, όπως
καταγράφεται π.χ. με την αποχώρηση των ΗΠΑ (μαζί με το Ισραήλ) από την
πρόσφατη Παγκόσμια Διάσκεψη του ΟΗΕ κατά του ρατσισμού, είναι διαφορετική. Το
ίδιο επιβεβαιώνουν πολλές αποφάσεις της Γ.Σ. του ΟΗΕ, όπως για τη συμμόρφωση
με τη Συμφωνία ΑΒΜ, την άρση του αποκλεισμού της Κούβας (με 167 ψήφους υπέρ),
κ.ά. Ο ΟΗΕ παραμένει ελπίδα της ανθρωπότητας, παρά τις αποτυχίες του. Για να
ανταποκριθεί, όμως, στις μεγάλες σημερινές προκλήσεις απαιτείται η αναβάθμιση
του ρόλου του και ο εκδημοκρατισμός του. Σημαντικές προτάσεις στην κατεύθυνση
αυτή είχε καταθέσει ο προηγούμενος Γ.Γ. του ΟΗΕ Μπούτρος Γκάλι με την Έκθεσή
του «An Agenda for Peace». Αλλά και από άλλες πλευρές έχουν κατατεθεί
προτάσεις, όπως για ενίσχυση των εξουσιών της Γ.Σ. έναντι του πανίσχυρου
σήμερα Συμβουλίου Ασφαλείας, διασύνδεση του ΟΗΕ με περιφερειακούς οργανισμούς
και θεσμούς συνεργασίας και ασφάλειας (ΟΑΣΕ, Ε.Ε., κ.ά.), διεύρυνση του
Συμβουλίου Ασφαλείας για να γίνει πιο αντιπροσωπευτικό (σήμερα τα 4 από τα 5
μόνιμα μέλη του προέρχονται από τον Βορρά), ενίσχυση των μέσων της προληπτικής
διπλωματίας, κ.λπ. Παράλληλα, απαιτούνται γενικότερες αλλαγές στον κόσμο.

Ένας ισχυρός και αποτελεσματικός ΟΗΕ ενδιαφέρει ιδιαίτερα τις μικρότερες χώρες
όπως η Ελλάδα. Η ισχύς του διεθνούς δικαίου έναντι του δικαίου των ισχυρών
αποτελεί τη μεγάλη ασπίδα των χωρών αυτών και όλης της ανθρωπότητας.

Ο Πάνος Τριγάζης είναι διεθνολόγος – συγγραφέας, πρόεδρος του
Παρατηρητηρίου Διεθνών Οργανισμών και Παγκοσμιοποίησης.