Αυτές που γνώρισαν το μίσος ξαναμαθαίνουν την ειρήνη

Πεσαβάρ, Οκτώβριος 2001. Τούζλα, Νοέμβριος 1994. Το τοπίο αλλάζει, όχι όμως
και η πραγματικότητα: οι πρόσφυγες γίνονται φίλοι με το κενό, τον φόβο, τον
θυμό. Οι μαρτυρίες των γυναικών από τα στρατόπεδα προσφύγων της Βοσνίας και
των γυναικών από το Σαράγεβο, δύο εχθρικών ομάδων που αποδέχθηκαν τις μεταξύ
τους διαφορές μέσα από ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα, είναι σήμερα πιο επίκαιρες
από ποτέ.

Η Χριστιάννα Λαμπρινίδη, σκηνοθέτις και συγγραφέας, που εφαρμόζει τη στρατηγική της «Επίλυσης διαμάχης» εντός και εκτός Ελλάδας

Από τότε άλλαξαν πολλά: χάρτες, σύνορα, δρόμοι που έκλεισαν, επιστροφές που
δεν έγιναν. Οι γυναίκες αυτές δεν ήξεραν πώς ποτέ δεν θα γυρίσουν στα σπίτια
τους. Το δικό τους Ζβόρνικ που άφησαν, δεν υπάρχει πια…

Οι γυναίκες μοιράστηκαν την ιστορία τους με τη Χριστιάνα Λαμπρινίδη, σκηνοθέτη
και συγγραφέα, συμμετέχοντας σ’ ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα, την «επίλυση
διαμάχης» (confilct resolution), το οποίο χρησιμοποιεί ως όπλα τη γραφή και το
θέατρο. «Ο όρος αυτός είναι καινούργιος για την Ελλάδα. Σημαίνει την εφαρμογή
δημιουργικών στρατηγικών για την επίλυση διαμάχης ανάμεσα σε εχθρικά ή
εμπόλεμα στρατόπεδα», εξηγεί στα «ΝΕΑ» η κ. Λαμπρινίδη, η μόνη ακτιβίστρια
καλλιτέχνις στην Ελλάδα που εφαρμόζει αυτήν τη στρατηγική εντός και εκτός της
χώρας, τονίζοντας ότι «η δημιουργικότητα και η διαπραγμάτευση είναι ο τρόπος
και ο τόπος αυτής της στρατηγικής που εφαρμόζεται σιγά σιγά στην υφήλιο. Και
που τώρα είναι ίσως η μοναδική λύση ενάντια στην αδιάλλακτη βία που απειλεί
όλους μας».

Η «επίλυση διαμάχης» αρχίζει με τη συνάντηση των εχθρικά διακείμενων ομάδων σ’
έναν χώρο. Συνήθως οι διαφορές ανάμεσα στις ομάδες είναι εθνικές, ταξικές,
θρησκευτικές, γεωπολιτικές. Εκεί δίνονται οι πρώτες ερωτήσεις-προτροπές,
φτιαγμένες με τρόπο που να προκαλούν το μυαλό, το σώμα «και την προσωπική
εμπειρία αυτούσια, χωρίς καμιά χειραγώγηση», λέει η κ. Λαμπρινίδη. Γίνεται
κατανοητό στις ομάδες ότι τα κείμενα θα γραφτούν με απόλυτη ελευθερία και στη
μητρική γλώσσα του καθενός, ή οποιαδήποτε γλώσσα επιλέξει ο καθένας. (Τα
κείμενα των γυναικών γράφτηκαν από τις ίδιες σε σερβοκροάτικα, γλώσσα που ήταν
απαγορευμένη). Όταν τα κείμενα έχουν γραφτεί, αρχίζει η διαδικασία
αναπαράστασης του εαυτού τού καθενός. Αυτή είναι και η φάση όπου παρουσιάζεται
η διαμάχη, όσα φαίνονται κι όσα δεν φαίνονται, όσα έχουν ειπωθεί κι όσα δεν
λέγονται. Ο θυμός σκηνοθετείται ώστε να δοθεί η άδεια και η ασφάλεια να
ειπωθούν οι προσωπικές αλήθειες «που είναι και η μόνη δυνατότητα επίλυσης».

Η ίδια πιστεύει ότι το «conflict resolution είναι η λύση και η πράξη ενάντια
στη βία, τον φόβο, τον θυμό, την καταστρατήγηση ανθρωπίνων δικαιωμάτων». Κι
αυτό επειδή «η δυνατότητα της προσωπικής φωνής ανοίγει διάλογο ανάμεσα σε
εμπόλεμες καταστάσεις».

Θεωρεί επίσης ότι τώρα είναι η κατάλληλη εποχή για μια τέτοια πρόταση. «Μετά
το χτύπημα των Διδύμων Πύργων στη Νέα Υόρκη, έστειλα στο International Women΄s
Tribune Center μια πρόταση για το πώς μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τον
πολυεπίπεδο πόλεμο που έρχεται να πλήξει την υφήλιο. Έλαβα αμέσως μήνυμα ότι η
πρόταση εστάλη σε οργανισμούς και οργανώσεις γυναικών με το όνομά μου και τη
χώρα από την οποία προέρχομαι σε όλη την υφήλιο με τον τίτλο “Hear the women”
(Ακούστε τις γυναίκες). Άλλωστε μην ξεχνάτε ότι στην αντιπολεμική πορεία που
έγινε στη Νέα Υόρκη ένα από τα πανό που κυριαρχούσαν έγραφε “Δημιουργικότητα
και όχι πόλεμος” ».

«Μας έδιωχναν από τα σπίτια μας και μας φώναζαν πως δεν είμαστε πια γείτονες»

Η Χάβα Σέσιτς και η 16χρονη κόρη της Σανέλα, στο στρατόπεδο προσφύγων

Οι πρώτες πέντε είναι μαρτυρίες από μουσουλμάνες της Σρεμπρένιτσα στο
στρατόπεδο προσφύγων της Τούζλα (1994) σε μετάφραση Σοφίας Μαντουβάλου. Η
Σούλμπα, η Χάβα, η Ζούχρα, η Γιουλιέτα, η Σάνελα δεν επέστρεψαν ποτέ στα
σπίτια τους. Κανένας δεν ξέρει τι απέγιναν.

Σούλμπα Κουρκούμοβιτς, εξόριστη από το Ντίβιτς

Πρώτα απ’ όλα, ο τόπος μου λέγεται Ντίβιτς στις όχθες του ποταμού Ντρίνα.
Γεννήθηκα στο Ντίβιτς το 1949. Είχα χωράφι, σπίτι, τα πάντα. Ζούσα καλά. Τώρα
ζω οικτρά. Περιμένω για το τι θα φάω και θα πιω μόνο. Όταν οι Τσέτνικ μπήκαν
στο Ντίβιτς έσφαξαν και σκότωσαν. Αυτό έγινε στις 2 Μαΐου 1992. Για ένα μήνα
μας βασάνιζαν. Δύο Τσέτνικ με κλείδωσαν μέσα στο σπίτι μου και με ανέκριναν,
αλλά ευτυχώς Θεέ μου, απέφυγα τον βιασμό.

Μας έβαλαν σε λεωφορεία και μας πήραν, τρεις τέσσερις ημέρες, μας απειλούσαν
στο λεωφορείο ότι θα μας έκαναν τα πάντα, οι Τσέτνικς έβριζαν τον Αλία
Ιζετμπέγκοβιτς, αυτός έφταιγε. Στο Ζβόρνικ μας χώρισαν, τους άνδρες τους πήγαν
σ’ ένα στρατόπεδο στο Τσέλοπεκ. Από διακόσιους άνδρες σκότωσαν τους μισούς.
Μείνανε στην Τούζλα και οι άνθρωποι της Τούζλα μας περίμεναν με τρόπους
καλούς. Μείναμε όλοι μαζί. Οι δικοί μου είναι όλοι αλλού και είμαι μόνη στην
Τούζλα. Ζω δύσκολα, αλλά αυτό δεν είναι το μόνο. Αν ήμουν σπίτι. Όπου
γεννήθηκα. Εδώ ζούμε σαν ζητιάνοι. Αυτό έχω να πω για τα βάσανά μας.

Χάβα Σέσιτς

Ονομάζομαι Χάβα Σέσιτς. Γεννήθηκα στο Σοπότνικ, κοντά στο Ζβόρνικ. Δούλευα στο
εργοστάσιο υφασμάτων «Άλχος» στο Καρακάι 12 χρόνια. Έχω μια κόρη, τη Σάνελα.
Είμαι αυτοσυντηρούμενη μητέρα. Δούλευα και ζούσα το παιδί μου. Είχα και σπίτι
με κήπο. Είχα όλα όσα έχει μια οικογένεια. Όταν άρχισαν οι μάχες, το σκάσαμε
από τους γείτονές μας, στα δάση. Κρυβόμασταν για δύο μήνες μέχρις ότου μια
Παρασκευή μας έδιωξαν εντελώς από τα σπίτια μας. Όταν μας κυνήγησαν, φύγαμε
μέσα από τα δάση. Πετύχαμε να δραπετεύσουμε μέχρι το γειτονικό χωριό όπου
ζούσε ο λαός μας. Εκεί μας δέχθηκαν. Κι έτσι περιπλανιόμασταν από χωριό σε
χωριό που ήταν ελεύθερο μέχρι που βαρέθηκα την πείνα και αποφάσισα να ξεκινήσω
για την Τούζλα με τα πόδια. Όσο ήμασταν στο Κόνιεβιτς Πόλιε μάς χτύπησαν
αεροπλάνα με βόμβες. Δεν ξέρω περισσότερα και δεν θυμάμαι αυτές τις
φρικαλεότητες. Αλλά το πιο δύσκολο για μένα είναι όταν είδα τους γείτονές μου
να με διώχνουν από το σπίτι μου και ιδιαίτερα τον συνάδελφό μου, τον Γκάγιο, ο
οποίος συνέλαβε έναν συγγενή μου και τον έδεσε και τον έβριζε «δεν έιμαστε πια
γείτονες». Στην Τούζλα είμαι ενάμιση χρόνο. Παλεύω για το παιδί μου για να
επιζήσουμε, γιατί δεν έχουμε κανέναν να μας βοηθήσει και η κάθε μέρα μας είναι
δύσκολη. Αυτό είναι σαν στρατόπεδο συγκέντρωσης. Δεν αντέχεται πια.
Εγκατασταθήκαμε σε ομαδικούς χώρους. Ζούμε από τον Ερυθρό Σταυρό και αυτό
είναι όλο. Θέλω πάρα πολύ να τελειώσει αυτή η τρέλα, να γυρίσουμε στα σπίτια
μας και να ζήσουμε όπως ζούσαμε. Χάβα Σέσιτς. Γεννήθηκα στις 18 Ιουνίου 1957.

Σάνελα Τσάνο, 16 ετών

Η Στέλα Λούσιτς, κατά τη διάρκεια αναπαράστασης στα πλαίσια του προγράμματος «Επίλυση διαμάχης»

Ζούσα στο σπίτι μου. Ήμουν μόνο εγώ και η μαμά μου. Ο πατέρας με εγκατέλειψε
στα τέσσερα. Από τότε και μέχρι την αρχή του πολέμου ζούσαμε μαζί εμείς οι
δύο. Η μαμά μου δούλευε σε μαγαζί ανδρικών ρούχων. Εγώ πήγαινα στο σχολείο
στην Ντρίνιτσα. Όταν τελείωσε η 6η τάξη ήρθε ένας άνεμος πολέμου και τα
διέλυσε όλα. Στην αρχή του Μάη κοιμόμουν στο δάσος πάνω απότο σπίτι. Στο σπίτι
πηγαίναμε μόνο για φαγητό και πάλι γυρνούσαμε στο δάσος, όπου κοιμόμασταν τη
νύχτα γιατί δεν τολμούσαμε να κοιμηθούμε στο σπίτι.

Ήρθε μια μέρα όταν αυτοί οι Τσέτνικ μάς έδιωξαν από το σπίτι. Ένα απόγευμα
είχαμε πάει σπίτι, εγώ και η μητέρα μου να πακετάρουμε φαγητό. Ήταν 3.00. Ένας
γείτονας ήταν εκεί κάπου και είδε τους Τσέτνικ να έρχονται δίπλα από το δάσος.
Βγάλαμε γρήγορα τα παπούτσια μας και μαζί με μερικούς ακόμα γείτονες
ξεκινήσαμε για το κοντινότερο χωριό. Εκεί πάνω μείναμε περίπου ένα μήνα. Μετά
η θεία πήγε στο σπίτι. Τα βρήκε όλα σπασμένα, λεηλατημένα. Μια μέρα όταν ήμουν
στο σπίτι κάτι άρχισε να βουίζει και δεν ήταν παρά αεροπλάνα. Άρχισαν να
ρίχνουν βόμβες, τις έριχναν στον άμαχο πληθυσμό. Μια μέρα μας είπαν ότι
μπορούμε να πάμε στην Τούζλα. Ξεκινήσαμε. Όταν φθάσαμε στο Μπαλίκοβιτς, οι
Τσέτνικ άρχισαν να πυροβολούν. Κάποιους από τον κόσμο τους σκότωσαν, κάποιους
τους αιχμαλώτισαν και τους οδήγησαν σε στρατόπεδα. Ανάμεσά τους η θεία μου, ο
θείος και τα δύο παιδιά.

Τον θείο τον έδειραν, τον έδεσαν στο ξηραντήριο από τα πόδια, κι έπειτα
άρχισαν να τον δέρνουν έτσι δεμένο. Τη θεία τη χτύπησαν και τη χώρισαν από
τους δικούς της. Τα παιδιά τα πήραν. Ένας άνδρας Τσέτνικ πήρε τις δύο κόρες. Η
μία ήταν 17 χρόνων και η άλλη 8. Αλλά βρέθηκε ένας άνθρωπος και οδήγησε αυτές
τις δύο στο σπίτι του.

Ύστερα από 7 ημέρες τις επέστρεψε στο στρατόπεδο. Ύστερα από αυτό έγινε
ανταλλαγή και τις άφησαν και τις τρεις. Και ο θείος έμεινε πίσω τους στο
στρατόπεδο και μετά τον αντάλλαξαν στη Σαΐνιτσα. Από τη Σαΐνιτσα τον έστειλαν
στην Ελβετία. Η μόνη μου ελπίδα είναι το συντομότερο να γυρίσουμε στο σπίτι.

«Τα λουλούδια ζουν παντού»

Τα παρακάτω κείμενα γράφτηκαν από χριστιανές και μουσουλμάνες γυναίκες από το
Σαράγεβο το 1996. Οι περισσότερες ζουν σήμερα στην Αμβέρσα. Τους ζητήθηκε να
αναλύσουν τι σημαίνουν γι’ αυτές, συγκεκριμένες λέξεις

Στέλα Λούσιτς

Φυλαχτό: Μια μικρή φιγούρα του Χριστού σ’ ένα μικρό ημιδιάφανο κουτί. Η
μητέρα μου το αγόρασε στη Ρώμη πριν από τον πόλεμο. Όταν άρχισαν οι μάχες
έφυγα, ήμουν έγκυος. Η μητέρα μου το έδωσε αυτό το φυλαχτό καλή τύχη σ’ εμένα
και το παιδί. Φοβόμουν μην το χάσω. Όχι πια. Από τότε που έγραψα την ιστορία
νομίζω δεν θα το χάσω ποτέ.

Μάιντα Βούκας

Σπίτι. Συμπαγής σαν σπίτι, πρώτα είμαι το σπίτι που το πυροβόλησαν και
το κατέστρεψαν. Μετά δεν είμαι τόσο χτυπημένη. Δεν ξέρω πώς θα συνεχιστεί η
ζωή μου.

Μεβλίντα Ομπέργκοβιτς

Λουλούδι. Αρχή της ζωής μακριά από τους αγαπημένους, με απλές αλλά
σημαντικές αναμνήσεις ήταν πολύ δύσκολη. Η ιστορία του λουλουδιού, φροντίδα. Η
ζωή του λουλουδιού βρίσκεται στην ομορφιά του, μα η όψη του ανησυχεί, σαν τους
ανθρώπους που έχασαν πολλά στη ζωή τους. Και το λουλούδι ζει παντού,
οπουδήποτε.

Ζαντράνκα Μίζιτς

Καράβι. Ανάμνηση από τα παιδικά μου χρόνια. Στεκόμουν σε μια προβλήτα
και όλα τα μεγάλα καράβια με φόβιζαν. Αισθανόμουν πολύ μικρή. Τα σκάφη μού
φαίνονταν γιγαντιαία σπίτια που γλιστρούσαν προς εμένα. Ταιριάζει πολύ καλά με
τη ζωή που ζω ως εξόριστη. Πολλά τα απρόβλεπτα καυτά σημεία.