Οδύνη για τα θύματα…

Το τρομοκρατικό χτύπημα που δέχτηκαν οι ΗΠΑ στις 11 Σεπτεμβρίου, οι
φλεγόμενοι Δίδυμοι Πύργοι της Νέας Υόρκης, τα χιλιάδες ανθρώπινα θύματα, αλλά
και οι αναμενόμενες συνέπειες από μια ενδεχόμενη πολεμική εμπλοκή με άδηλες
προεκτάσεις αποτελούν τα καθοριστικά εκείνα γεγονότα που σφράγισαν τις
πολιτικές εξελίξεις του τελευταίου μήνα και πιθανόν θα εξακολουθήσουν να τις
επηρεάζουν για μεγάλο χρονικό διάστημα ακόμη.

Η πρώτη αίσθηση εξάλλου της ελληνικής κοινής γνώμης είναι ότι «τα πράγματα θα
αλλάξουν ριζικά στον κόσμο», μια αίσθηση που προκαλεί έντονες ανησυχίες, ακόμη
και για το τι θα μπορούσε να συμβεί στην Ελλάδα τα αμέσως επόμενα χρόνια.

Σε σχέση με την ίδια την τρομοκρατική επίθεση τρεις υπήρξαν οι κυρίαρχες
συναισθηματικές εκδοχές με βάση τις οποίες αντέδρασε η ελληνική κοινή γνώμη. Η
πρώτη, και ευρύτερα διαδεδομένη, ήταν η οδύνη για τα ανθρώπινα θύματα, σε
συνδυασμό με την οργή ή την επιθυμία για βοήθεια. Η δεύτερη, σχεδόν εξίσου
διαδεδομένη, αφορούσε μια περισσότερο εσωστρεφή αντίδραση, στην οποία
κυριαρχούσε ο φόβος για το μέλλον και η προσωπική ανασφάλεια.

Το αίτιο

Η τρίτη, τέλος, μειοψηφική αλλά όχι ευκατοφρόνητη, θεωρούσε ότι καθοριστική
παράμετρος για την αξιολόγηση των γεγονότων είναι οι ευθύνες της αμερικανικής
πολιτικής, οι οποίες εκλαμβάνονται ως το βασικό αίτιο για ό,τι συνέβη.

Παρόλο που θα ανάμενε κανείς ότι η έκφραση των τριών αυτών αρκετά διαφορετικών
συναισθηματικών αντιδράσεων θα αντιστοιχούσε σε σαφώς διαφοροποιημένες
ιδεολογικές τοποθετήσεις, η έρευνα της V. PRC αναδεικνύει μια σχετικά
ομοιόμορφη κατανομή τους, η οποία ελάχιστα μεταβάλλεται ανάλογα με την
πολιτική τοποθέτηση. Είναι χαρακτηριστικό ότι, ακόμη και η τρίτη κατηγορία
αντιδράσεων ­ που εμφανίζεται ως περισσότερο ιδεολογικά φορτισμένη,
αναζητώντας στα λάθη της Αμερικής το αίτιο των τρομοκρατικών επιθέσεων ­
εκφράζεται, με αντίστοιχης τάξης ποσοστά, από τους ψηφοφόρους όλων ανεξαιρέτως
των κομμάτων.

Τα ανάμεικτα συναισθήματα με τα οποία αντέδρασε η ελληνική κοινή γνώμη σε όσα
απρόσμενα και τραγικά συνέβησαν στις 11 Σεπτεμβρίου προσδιορίζονται, σε μεγάλο
βαθμό, από τους φόβους που προκαλεί μια ενδεχόμενη πολεμική εμπλοκή ­ προς την
οποία σχεδόν ομόφωνα αντιτίθεται (βλ. «ΤΑ ΝΕΑ», 1.10.2001) ­ αλλά και από την
επιφυλακτικότητα με την οποία αντιμετωπίζει την επίσημη αμερικανική εκδοχή για
τους υπεύθυνους του τρομοκρατικού χτυπήματος.

Είναι χαρακτηριστικό ότι δύο εβδομάδες μετά τις 11 Σεπτεμβρίου και παρά την
ευρύτατη προβολή του Μπιν Λάντεν ως υπαίτιου των τρομοκρατικών επιθέσεων μόνο
το 18,8% των απαντώντων τον θεωρούν ως τον πραγματικό ένοχο, ενώ είναι
διπλάσιοι εκείνοι που αρνούνται την ενοχή του.

Η αρνητικά φορτισμένη εικόνα των ΗΠΑ στην ελληνική κοινή γνώμη, όπως έχει
διαμορφωθεί ιδιαίτερα την τελευταία δεκαετία, αποτελεί τον κύριο ερμηνευτικό
παράγοντα για τη διαφοροποιημένη, σε σύγκριση με τις άλλες δυτικοευρωπαϊκές
χώρες, στάση που υιοθετούν οι Έλληνες, σε σχέση με το τρομοκρατικό χτύπημα
στις ΗΠΑ και κυρίως τις αναμενόμενες συνέπειές του.

Καμία μετατόπιση

Είναι χαρακτηριστικό ότι, ακόμη και τις ημέρες της έντονης συναισθηματικής
φόρτισης, αμέσως μετά τις 11 Σεπτεμβρίου, η αξιολόγηση των ΗΠΑ από την
ελληνική κοινή γνώμη δεν μετατοπίστηκε καθόλου από τα παγιωμένα αρνητικά
στερεότυπα.

57,1% αρνητικές αντιδράσεις και μόνο 18,9% θετικές για τις Η ΠΑ

Σύμφωνα με την έρευνα της V. PRC που πραγματοποιήθηκε από τις 11 έως τις 27
Σεπτεμβρίου, η αναφορά στις ΗΠΑ προκαλεί θετικές αντιδράσεις μόνο στο 18,9%
των ερωτηθέντων, ενώ αντίστοιχα οι αρνητικές φτάνουν το 57,1%.

Όπως είναι ίσως αναμενόμενο, οι αρνητικές αντιδράσεις κυμαίνονται περί το 75%
για όσους αυτοτοποθετούνται στον χώρο της Αριστεράς και της Κεντροαριστεράς,
όπου οι θετικές αξιολογήσεις δεν προσεγγίζουν ούτε καν το 10%.

Το κρισιμότερο όμως στοιχείο που χαρακτηρίζει τη στάση της ελληνικής κοινής
γνώμης, είναι ότι η απόρριψη των ΗΠΑ συγκεντρώνει την απόλυτη πλειοψηφία ακόμη
και μεταξύ εκείνων που τοποθετούνται στο Κέντρο και την Κεντροδεξιά.

Ο κατ΄ εξοχήν χώρος της μετριοπάθειας και του φιλοευρωπαϊσμού (με θετικές
γνώμες για την Ευρωπαϊκή Ένωση περί το 75%), διαφοροποιεί ριζικά τη στάση του
απέναντι στις ΗΠΑ, αρνείται δηλαδή, τουλάχιστον συναισθηματικά, να αποδεχθεί
την κυρίαρχη άποψη για μια ενιαία δυτική συμμαχία.

Η αρνητική στάση της ελληνικής κοινής γνώμης απέναντι στις ΗΠΑ δεν αποτελεί
βέβαια πρόσφατο φαινόμενο, αλλά έχει τις απώτερες ρίζες του τουλάχιστον στη
δεκαετία του ’60 (αν όχι και του ’50).

Σε παλαιότερες όμως εποχές η αξιολόγηση των ΗΠΑ ήταν άμεσα συναρτημένη με τις
παραταξιακές διαιρέσεις, οι οποίες, συναισθηματικά εκφράζονταν και με
αντίστοιχες ταυτίσεις ως προς τις δύο, κυρίαρχες τότε, υπερδυνάμεις.

Είναι χαρακτηριστικό ότι, σύμφωνα με στοιχεία ερευνών της δεκαετίας του ’80
(π.χ. έρευνα πολιτικής κουλτούρας του ΕΚΚΕ το 1985), οι ψηφοφόροι της Ν.Δ.
βαθμολογούσαν τις ΗΠΑ κατά μέσον όρο με 7,3 (σε μια κλίμακα από το 1 έως το
10), ενώ οι ψηφοφόροι του ΠΑΣΟΚ μόνο με 3,7.

Η ταύτιση αυτή του δεξιόστροφου εκλογικού σώματος με τις ΗΠΑ, δημιουργούσε μια
πολιτικά πολωμένη εικόνα, εξασφάλιζε όμως τουλάχιστον ένα σχετικώς ευρύ κύκλο
συμπάθειας, ο οποίος, σύμφωνα με τα στοιχεία της ίδιας έρευνας, αντιπροσώπευε
περίπου το 35% του εκλογικού σώματος.

Η πτώση του Τείχους και η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης αφαίρεσε από τη
συμπάθεια προς τις ΗΠΑ το παραταξιακό της υπόβαθρο, αφήνοντας ελεύθερο το
δεξιόστροφο τμήμα του εκλογικού σώματος να εκφράσει τη (λανθάνουσα έως τότε)
αρνητική του στάση.

Έτσι, τουλάχιστον από τα μέσα της δεκαετίας του ’90, οι ψηφοφόροι της Ν.Δ.
εκφράζονται κατά πλειοψηφία αρνητικά για τις ΗΠΑ, με αποτέλεσμα ο χώρος της
συμπάθειας να έχει περιοριστεί στο 20% περίπου (π.χ. έρευνα του ΕΚΚΕ τον
Σεπτέμβριο του 1996), επίπεδο στο οποίο παραμένει έκτοτε σταθερά.