Πρόσωπα Μεταξύ Ανατολής και Δύσης

Ορχάν Παμούκ. Ο ρεαλισμός επιβλήθηκε στο όνειρο

Ο Ορχάν Παμούκ έζησε τρία χρόνια στη Νέα Υόρκη. Γεννημένος το 1952 στην
Κωνσταντινούπολη, σπούδασε στο Αμερικανικό Κολέγιο της Πόλης, έζησε στην
Αϊόβα, γνώρισε την αρραβωνιαστικιά του στο Ουώρλντ Τρέηντ Σέντερ όπου εκείνη
εργαζόταν και όπου θα είχε σκοτωθεί, λέει η ίδια, αν ο έρωτας δεν την είχε
κάνει να αποφασίσει να εγκαταλείψει την Αμερική για να εγκατασταθεί στην
Τουρκία. Όταν ο Ντιντιέ Ζακόμπ του «Νουβέλ Ομπσερβατέρ» πήγε να βρει τον
Παμούκ στο σπίτι του, στη Χάλκη των Πριγκιποννήσων, μόλις τρεις ημέρες είχαν
περάσει από την τρομοκρατική επίθεση. Ο συγγραφέας του «Μαύρου Βιβλίου» ­ και
ένας από τους πρώτους συγγραφείς στον μουσουλμανικό κόσμο που υπερασπίστηκαν
τον Σάλμαν Ρούσντι όταν εκδόθηκαν οι «Σατανικοί Στίχοι» ­ ήταν συγκλονισμένος.
Οι συμπατριώτες του; «Ο απλός άνθρωπος», εξηγεί ο Παμούκ, «είναι μάλλον
ευτυχής από τα γεγονότα. Γιατί υπάρχει πάντα αυτή η μανία των φτωχών εθνών.
Εξηγείται από το διευρυνόμενο χάσμα ανάμεσα στην απόλυτη δύναμη των Ηνωμένων
Πολιτειών και την πλήρη φτώχεια των χωρών του Τρίτου Κόσμου, από την άρνηση να
σεβαστούν τη δυστυχία των Αμερικανών όταν οι Αμερικανοί δεν νοιάζονται καθόλου
για τη δυστυχία τη δική τους. Κι έπειτα, αν δεν κλαίνε αυτούς τους νεκρούς,
είναι επειδή, για τους πληθυσμούς αυτούς, η Αμερική είναι ένας εντελώς άλλος,
αδιανόητος και πολύ μακρινός κόσμος».

«Το όνομά μου είναι κόκκινο» είναι ο τίτλος του τελευταίου βιβλίου του Παμούκ
που κυκλοφόρησε πρόσφατα σε γαλλική μετάφραση από τις εκδόσεις Gallimard. Ο
Τούρκος συγγραφέας περιγράφει εκεί αυτό τον πόλεμο των κόσμων, αλλά στην εποχή
που υπήρχαν χαρέμια, βεζίρηδες, τζίνια και ευνούχοι. Ο σουλτάνος Μουράτ ο 3ος
ζήτησε από τα εργαστήριά του για τα χίλια χρόνια της Εγίρας ένα εκκλησιαστικό
βιβλίο α λα ευρωπαϊκά, με τις μινιατούρες του ζωγραφισμένες σύμφωνα με τους
νέους νόμους της προοπτικής ­ και όχι με την παράδοση των τεχνών του Ισλάμ που
δείχνουν τα πράγματα χωρίς σκιές ούτε ανάγλυφα, σαν όλα να είναι επίπεδα κάτω
από το βλέμμα του Θεού. Μπροστά στην αποφασιστικότητα του μονάρχη, οι ζωγράφοι
δεν μπορούν παρά να εκτελέσουν τη διαταγή του. Έτσι η Ανατολή υποχωρεί, η Δύση
κερδίζει. Και ο ρεαλισμός επιβάλλεται στο όνειρο, ο ίσιος δρόμος στον
ελικοειδή λαβύρινθο, οι λίγες μυρωδιές στην αφθονία των αρωμάτων, το νάιλον
στα προγονικά μετάξια, ο μπρούντζος των καμπανών που βροντούν στο ανθρώπινο
τραγούδι που υψώνεται στους ουρανούς από τους λιγνούς μιναρέδες. Το σύγχρονο
θριαμβεύει παραμερίζοντας έναν αποκοιμισμένο κόσμο.