Ρaul Samuelson Αναπάντητα ερωτήματα σε μια νέα εποχή αστάθειας

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Η τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου στους δίδυμους πύργους του
Παγκόσμιου Εμπορικού Κέντρου, στη Νέα Υόρκη, και στο Πεντάγωνο, στην
Ουάσιγκτον, προκάλεσε τεράστιες απώλειες ανθρώπινων ζωών και υλικές ζημιές.
Ωστόσο, προκάλεσε ρίγη τρόμου, ανησυχιών και συμπάθειας σε εκατομμύρια
ανθρώπους σε όλον τον κόσμο.

Από τα πολλά ερωτήματα που δέχτηκα μετά την τρομοκρατική επίθεση, εγώ ως
οικονομολόγος ξεχωρίζω τα παρακάτω:

Αυτά τα γεγονότα θα οδηγήσουν σε παγκόσμια ύφεση ή ανάκαμψη;

Επιπλέον, ποιες θα είναι οι πιθανές βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες
επιπτώσεις στις τιμές των μετοχών και στις αποδόσεις των ομολόγων; Η Γουώλ
Στρήτ θα πανικοβληθεί, προκαλώντας κρίση και στις υπόλοιπες αγορές του κόσμου
­ στο Τόκιο, στο Λονδίνο, στο Μιλάνο, στη Φρανκφούρτη, στη Σεούλ και βεβαίως
στη Νέα Υόρκη και στο Σικάγο. Η Ιστορία θυμάται τη μεγάλη οικονομική κρίση της
περιόδου 1929-35, όταν όλες οι περιοχές του καπιταλισμού υπέφεραν από τους
σεισμούς των χρεοκοπιών και της ανεργίας. Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο με ψωμί ­ ή
μόνο με χρήμα. Στους καιρούς που ζούμε τα παιδιά πηγαίνουν για ύπνο με τον
φόβο νέων κινδύνων. Και οι γονείς και οι παππούδες τους είναι απλώς παιδιά που
έχουν μεγαλώσει. Κανένας, όμως, από αυτούς δεν νιώθει την οργή των χιλιάδων
συγγενών αυτών που έχασαν τη ζωή τους στις τρομοκρατικές επιθέσεις. Ένα
κατεστραμμένο κτίριο μπορεί να αντικατασταθεί. Ωστόσο, κανένα πρόγραμμα
ασφαλιστικής κάλυψης δεν μπορεί να αποζημιώσει την απώλεια μιας ζωής που
χάθηκε πρόωρα και ξαφνικά.

Οποιοσδήποτε μπορεί να διατυπώσει σενάρια για τις αλυσιδωτές αντιδράσεις που
μπορεί να προκληθούν από την τρομοκρατική επίθεση στις Ηνωμένες Πολιτείες. Αν
προκύψουν στοιχεία που να εμπλέκουν κάποιο συγκεκριμένο άτομο ή άτομα, κάποιο
συγκεκριμένο κράτος ή κράτη, μεγάλες στρατιωτικές επιχειρήσεις από την Αμερική
και τις συμμάχους της δημοκρατίες είναι πιθανό να χρησιμοποιήσουν τεράστιους
οικονομικούς πόρους και ανθρώπινο δυναμικό. Πριν από, αλλά και έπειτα από
τέτοιου είδους γεγονότα είναι στα καθήκοντα κάθε έμπειρου οικονομολόγου να
προσπαθήσει να υπολογίσει τις άμεσες και τις έμμεσες επιδράσεις αυτών των
δραστηριοτήτων στη γενικότερη παραγωγή και στον πληθωρισμό. Η ιστορία του
οικονομικού κύκλου είναι γεμάτη από παραδείγματα πολέμων που αποτέλεσαν
καθοριστικό παράγοντα αλλαγής της οικονομίας. Και σημαντικό ρόλο μπορεί να
παίξει ο βαθμός επιτυχίας των στρατιωτικών επιχειρήσεων αντιποίνων. Σημαντικό
ρόλο μπορεί να παίξει και το κατά πόσο θα χαθούν ζωές αθώων αμάχων, σε
επιχειρήσεις που θα αποδειχθεί ότι βασίστηκαν σε εσφαλμένο χαρακτηρισμό
κάποιων ως ενόχων ή σε επιχειρήσεις που δεν θα καταφέρουν να προλάβουν
μελλοντικές τρομοκρατικές επιθέσεις.

Ουδείς γνωρίζει…

Η πιθανότητα ύφεσης της αμερικανικής οικονομίας θα μειωθεί στην περίπτωση που θα αυξηθούν οι στρατιωτικές δαπάνες

Η μοντέρνα επιστήμη κατάφερε να αυξήσει τον μέσο όρο, αλλά και την ποιότητα
της ανθρώπινης ζωής σε όλον τον κόσμο, ενώ παράλληλε πέτυχε να ενισχύσει και
τις καταστροφικές δυνατότητες των παραφρόνων και φανατικών εθνικιστών. Πόσο
μεγάλη φρίκη θα μπορούσε να προκαλέσει ένας νεαρός αγρότης του 19ου αιώνα; Θα
μπορούσε να βασανίσει τον σκύλο ή να πυρπολήσει το σπίτι του γείτονά του.
Σήμερα, ένας νεαρός θα μπορούσε να γεμίσει ένα φορτηγό με αζωτούχο λίπασμα
και, ακολουθώντας μια συνταγή που μπορεί να βρει σε μια απλή εγκυκλοπαίδεια,
έχει τη δυνατότητα να κατασκευάσει μια βόμβα που μπορεί να καταστρέψει το
κυβερνητικό κτίριο της Οκλαχόμα. Ένας πτυχιούχος της βιοχημείας μπορεί να
παρασκευάσει οργανικά μόρια, τα οποία μπορούν να μολύνουν μια μεγαλούπολη ενός
εκατομμυρίου ανθρώπων. Οι καταστροφικές δυνατότητες των τρομοκρατών έχουν
αυξηθεί δραματικά.

Έως εδώ έχω θέσει ορισμένα σημαντικά ερωτήματα, αλλά σε κανένα από αυτά δεν
προσέφερα πειστικές απαντήσεις. Ο λόγος είναι ότι ουδείς, εκτός από κάποιον με
υπερβολικά ηλίθια αυτοπεποίθηση, γνωρίζει ποιες θα είναι οι επιπτώσεις στην
αμερικανική οικονομία από αυτήν την πρωτοφανή καταστροφή.

Το δίδαγμα της ιστορίας

Βραχυπρόθεσμα, η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών και οι άλλες
κεντρικές τράπεζες θα διατηρήσουν σε χαμηλά επίπεδα τα επιτόκιά τους. Το
αποτέλεσμα θα είναι να διατηρηθούν βραχυπρόθεσμα οι ανοδικές τάσεις στις τιμές
των κρατικών ομολόγων. Οι τιμές των μετοχών των αεροπορικών και των
ασφαλιστικών εταιρειών θα πέσουν. Θα πέσουν πολύ ή λίγο; Έπειτα από την
αιφνιδιαστική καταστροφή του αμερικανικού στόλου στο Πέρλ Χάρμπορ, την 7η
Δεκεμβρίου 1941, ο βιομηχανικός δείκτης Ντάου Τζόουνς για πέντε μήνες σημείωνε
πτώση. Η συντέλεια του κόσμου δεν ήρθε τότε. Και ούτε τώρα θα έλθει η
συντέλεια του κόσμου. Αυτό το βασικό δίδαγμα της οικονομικής ιστορίας είναι
πολύτιμο να το θυμόμαστε τις στιγμές που επικρατεί συναισθηματική υστερία. Και
αυτό δεν το λέω για να μειώσω την τραγικότητα των χιλιάδων ανθρώπινων ζωών που
αφαίρεσαν οι τρομοκράτες. Οι κρατικές δαπάνες των χωρών του ΝΑΤΟ μπορεί να
αυξηθούν κατακόρυφα όταν αρχίσει η επιχείρηση αντιποίνων. Βραχυπρόθεσμα, η
προσφορά νέων θέσεων απασχόλησης μπορεί να αυξηθεί, λόγω της αύξησης των
καταναλωτικών και επενδυτικών δαπανών. Με δεδομένο ότι οι αρνητικές επιπτώσεις
της ανόδου της τιμής του πετρελαίου θα είναι περιορισμένες, η πιθανότητα
ύφεσης της αμερικανικής οικονομίας, που παρατηρούσαμε πριν από την
τρομοκρατική επίθεση της 11ης Σεπτεμβρίου, μπορεί να μειωθεί λόγω της αύξησης
των στρατιωτικών δαπανών. (Θυμηθείτε πως το πρόγραμμα στρατιωτικών εξοπλισμών
που εφήρμοσε ο Αδόλφος Χίτλερ την περίοδο 1933-1939 κατάφερε να μειώσει τη
μαζική ανεργία που είχε δημιουργηθεί κατά τη διάρκεια της προχιτλερικής
περιόδου της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης).

Από την άλλη, η πιθανή συνεχής εξασθένηση στις τιμές των μετοχών σε όλον τον
κόσμο μπορεί να ενταθεί εξαιτίας των ψυχολογικών επιδράσεων της τραγωδίας στη
Νέα Υόρκη και στην Ουάσιγκτον. Έτσι, καταλήγω με αυτήν τη σημαντική
προειδοποίηση. Δεν μπορούμε να κάνουμε ασφαλείς προβλέψεις. Το να μη
γνωρίζουμε το όρια της αμάθειας είναι η μεγαλύτερη ανοησία.

(c)2001, Los Angeles Times Syndicate International

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης