Ρaul Samuelson Σε κρίσιμο σταυροδρόμι η παγκόσμια οικονομία

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Το σημερινό σλόγκαν για την κατάσταση της παγκόσμιας οικονομίας θα πρέπει να
είναι το εξής: «Είμαστε σε ετοιμότητα και περιμένουμε». Ένα πιθανό σενάριο
αφορά τη βραχυπρόθεσμη οριακή ανάκαμψη του αμερικανικού Ακαθάριστου Εγχώριου
Προϊόντος. Αυτό θα εξασθενήσει οριακά τις αρνητικές πιέσεις που αντιμετωπίζουν
οι οικονομίες στην Ευρώπη, τη Νοτιοανατολική Ασία, το Μεξικό, τον Καναδά και
τη Λατινική Αμερική γενικότερα. Για λόγους που πρόκειται να διευκρινίσω, αυτό
το αισιόδοξο συμπέρασμα αποτελεί ακόμη μια αβέβαιη προοπτική. Η πιθανότητα να
επαληθευτεί υπολογίζεται περίπου σε 60%. Θυμηθείτε ότι έχουμε να κάνουμε με
την αβεβαιότητα της επιστήμης των Οικονομικών ­ χιλιάδες τόνοι στατιστικών
οικονομικών δεδομένων δεν μπορούν να μας δώσουν μια ακριβή πρόβλεψη για τη
συμπεριφορά των οικονομιών.

Δύο άλλα σενάρια για την πορεία της αμερικανικής οικονομίας μπορεί να
επαληθευτούν στο τέλος του 2001 και κατά τη διάρκεια του 2002. Καθένα από αυτά
τα σενάρια, στην περίπτωση που επαληθευτεί θα δημιουργήσει σοβαρά (αλλά όχι
καταστροφικά) προβλήματα για τις αποδόσεις των υπόλοιπων οικονομιών του
κόσμου.

Αύξηση ανεργίας στις ΗΠΑ

Εκτιμώ ότι στο τέλος του 2001 και το 2002 το πραγματικό Ακαθάριστο Εγχώριο
Προϊόν των Ηνωμένων Πολιτειών, με πιθανότητα 30%, θα μεγεθυνθεί στην καλύτερη
περίπτωση με ετήσιο ρυθμό σχεδόν 1% ή να παρατηρήσουμε δύο συνεχή τρίμηνα
αρνητικών ρυθμών ανάπτυξης ­ ο δημοφιλής δημοσιογραφικός ορισμός της ύφεσης.
Αυτό θα έχει ως αποτέλεσμα η ανεργία στις Ηνωμένες Πολιτείες να αυξηθεί από το
4,5% στο 5%. Τέλος, μας μένει μια πιθανότητα 10% εκδήλωσης μιας πραγματικής
ύφεσης στις Ηνωμένες Πολιτείες το 2002. Η συρρίκνωση της αμερικανικής
οικονομίας θα έχει ως αποτέλεσμα και την περαιτέρω κατρακύλα των τιμών των
μετοχών στο Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης. Και ουδείς πρέπει να αμφιβάλει ότι
στην περίπτωση που καταρρεύσει το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης θα πληγούν και
τα Χρηματιστήρια στο Λονδίνο, το Τόκιο, τη Μαδρίτη, το Μιλάνο, το Παρίσι, τη
Σεούλ, το Μεξικό. Για να αναλύσουμε τις αιτίες και την πιθανή εκδήλωση
οικονομικής ύφεσης στον κόσμο, θα πρέπει να αγνοήσουμε τις θετικές εκτιμήσεις
που διατυπώνουν οι χρηματιστές στη Νέα Υόρκη, το Τόκιο και τη Ζυρίχη.
Θυμηθείτε ότι ήταν η έκρηξη της φούσκας της Νέας Οικονομίας τον Μάρτιο του
2000 που προηγήθηκε της οικονομικής αστάθειας που βιώνουμε σήμερα. Οι
ημιμαθείς αναλυτές των χρηματιστηριακών εταιρειών σε όλο τον κόσμο δεν
αποτελούν αξιόπιστους καπετάνιους όταν βρισκόμαστε σε μια τρικυμιώδη θάλασσα.
Το ίδιο ισχύει και για τους διάφορους εκπροσώπους του Λευκού Οίκου.

Παράλογες προσδοκίες

Οι παράλογα μεγάλες προσδοκίες για τον ρυθμό αύξησης της κερδοφορίας των
επιχειρήσεων διόγκωσαν τη χρηματιστηριακή φούσκα. Στη συνέχεια, οι προσδοκίες
φούσκωσαν ακόμη περισσότερο από την απογείωση των τιμών των μετοχών. Πρέπει να
καταλάβετε ότι οι εκρηκτικές αυξήσεις της κερδοφορίας των επιχειρήσεων ανήκουν
στο παρελθόν. Όποιοι και αν είναι οι ρυθμοί ανάπτυξης του παγκόσμιου
οικονομικού προϊόντος, οι προοπτικές για την αύξηση της κερδοφορίας των
επιχειρήσεων είναι θλιβερές. Ακόμη και αν στις Ηνωμένες Πολιτείες σημειωθεί
κάποια ανάκαμψη της κερδοφορίας των επιχειρήσεων, όπως προβλέπει το πρώτο μου
σενάριο, μην περιμένετε τα κέρδη του 2001 και του 2002 να είναι τόσο «ζουμερά»
όσο ήταν το 1999. Και όταν τα κέρδη μηδενίζονται ή εξασθενούν, κανείς δεν
πρέπει να περιμένει ότι θα αυξηθούν σύντομα οι επενδύσεις των επιχειρήσεων.

Αν η σημερινή αμερικανική κεντρική τράπεζα δρούσε τόσο ανόητα όπως στην
περίοδο 1929-1933 ή όπως συμπεριφέρθηκαν την ίδια περίοδο οι Κεντρικές
Τράπεζες στην Αγγλία, τη Γαλλία και τη Γερμανία, θα ήμουν εξαιρετικά
απαισιόδοξος για το μέλλον. Ωστόσο, ο Άλαν Γκρίνσπαν, πρόεδρος της Κεντρικής
αμερικανικής Τράπεζας, έχει κάνει σωστές κινήσεις προκειμένου να διατηρήσει
την υγεία του οικονομικού μας συστήματος. Αδιαμφισβήτα ο ίδιος και οι
συνάδελφοί του στη Federal Reserve θα περικόψουν τα επιτόκια ξανά και ξανά αν
η οικονομία εξακολουθήσει να παραμένει ασθενής. Προς το παρόν το οικονομικό
επιτελείο της αμερικανικής κυβέρνησης δεν έχει επιδείξει ανάλογη σύνεση. Ενώ η
οικονομία αναπτυσσόταν με υπερβολικά υψηλούς ρυθμούς ο τότε υποψήφιος για την
προεδρία και νυν πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών Τζορτζ Μπους, καθώς και ο
κορυφαίος οικονομικός του σύμβουλος Λόρενς Λίντσι προανήγγειλαν μια μεγάλη
περικοπή της φορολογίας η οποία θα ενίσχυε την υπερκατανάλωση της
υπερκαταναλωτικής μας οικονομίας. Αυτό μας θύμιζε τον Νέρωνα, ο οποίος
σαχλαμάριζε όταν η Ρώμη είχε παραδοθεί στις φλόγες: ενώ το 2020 θα αρχίσει η
μαζική συνταξιοδότηση της γενιάς του baby boom, η αμερικανική δημοσιονομική
πολιτική έχει ήδη χαλαρώσει. Στο τέλος της δεκαετίας του ’90 η κυβέρνηση
Κλίντον διαβεβαίωνε ότι η πολιτική του «ισχυρού δολαρίου» θα συνεχιστεί. Αυτό
βοήθησε να εξαπλωθεί μέρος της αμερικανικής ευημερίας σε άλλα μέρη του κόσμου.

Δημοσίως η νέα κυβέρνηση Μπους δεν έχει ανακοινώσει την εγκατάλειψη της
πολιτικής του ισχυρού δολαρίου. Ωστόσο, οι επιχειρήσεις και οι εργαζόμενοι
στον αμερικανικό βιομηχανικό κλάδο που υποφέρουν από την ισχύ του δολαρίου
έχουν αρχίσει να πιέζουν το Κογκρέσο και τον Λευκό Οίκο απαιτώντας ένα
φθηνότερο δολάριο. Στην περίπτωση των Αμερικανών παραγωγών χάλυβα, ο Μπους
έχει ήδη αρχίσει να φλερτάρει με την υιοθέτηση ορίων εισαγωγών αλλά και τη
δημιουργία ενός παγκόσμιου καρτέλ το οποίο θα ελέγχει την παραγωγή και θα
αυξήσει τις τιμές και τα περιθώρια κέρδους. Αυτό, βέβαια, βρίσκει αντίθετο τον
Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου.

Το παγκόσμιο περιβάλλον

Ο πρόεδρος Μπους είναι ένας ηγέτης της λογικής «το συμφέρον της Αμερικής πάνω
από όλα». Αρνείται την εφαρμογή της Συνθήκης του Κιότο για την προστασία του
παγκόσμιου περιβάλλοντος. Αρνείται τις μακροχρόνιες συμφωνίες για τον έλεγχο
των αμυντικών εξοπλισμών. Για να περιορίσει την επιδείνωση των οικονομικών
συνθηκών στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι λογικό να περιμένουμε ότι δεν θα
διστάσει να εφαρμόσει προστατευτικές πολιτικές, κάτι για το οποίο θα πρέπει να
είναι πολύ προσεκτικές τόσο οι ευρωπαϊκές όσο και οι ασιατικές οικονομίες. Η
λογική μάς υπαγορεύει ότι θα πρέπει να δείξουμε ιδιαίτερη προσοχή στον κίνδυνο
ύφεσης, ακόμη και αν αυτό έχει πιθανότητα πραγματοποίησης 10%. Αυτός είναι και
ο λόγος που επικεντρώνομαι στην αλληλεπίδραση της χρηματιστηριακής αγοράς της
Νέας Υόρκης και της πραγματικής αμερικανικής οικονομίας. Έως τώρα οι επενδυτές
εξακολουθούν να πιστεύουν ότι μεσοπρόθεσμα οι τιμές των μετοχών θα ανακάμψουν.
Έως τώρα, παρά την πτώση που σημείωσαν οι βασικοί αμερικανικοί
χρηματιστηριακοί δείκτες, οι καταναλωτές διατήρησαν σε ικανοποιητικά επίπεδα
τις δαπάνες τους για αγορά αυτοκινήτων, κατοικιών και άλλων αγαθών.

Παρ’ όλα αυτά, αν η επιδείνωση των προοπτικών κερδοφορίας των επιχειρήσεων
στείλουν τους βασικούς χρηματιστηριακούς δείκτες των Ηνωμένων Πολιτειών 20%
χαμηλότερα, αυτό μπορεί να δημιουργήσει ένα σπιράλ αρνητικών εξελίξεων τόσο
στην οικονομία όσο και στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Αν το 2002 αποδειχθεί
ασθενές έτος για το αμερικανικό Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν, τότε μπορεί να
τεθεί σε κίνδυνο το σύνολο της παγκόσμιας οικονομίας. Για αυτό και προσδοκούμε
ότι θα επαληθευτεί ένα από τα θετικά σενάρια για την πορεία της αμερικανικής
οικονομίας. Είναι μια περίοδος που απαιτεί προσοχή και συνετές οικονομικές
επιλογές από την αμερικανική κυβέρνηση.