ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Ένα αστέρι χάθηκε

Στις 20 Αυγούστου απεβίωσε σε ηλικία 86 ετών ο Άγγλος φυσικός Fred Hoyle,
καθηγητής της Αστρονομίας του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, δημιουργός του
Ινστιτούτου Αστροφυσικής αυτού του Πανεπιστημίου, μέλος πολλών Ακαδημιών και
τιμημένος με πλήθος διακρίσεων.

Σύμφωνα με τη νεκρολογία που του αφιέρωσε το Πανεπιστήμιο του Κάρντιφ, ο Hoyle
θεωρείται ως ένας από τους πλέον δημιουργικούς επιστήμονες του 20ού αιώνα. Οι
περισσότερο θεμελιώδεις συνεισφορές του αφορούν τη θεωρία της δομής των
αστέρων και τη δημιουργία των χημικών στοιχείων στα άστρα. Εξάλλου, σύμφωνα με
τους «Times» (22/8/2001) «η συνεισφορά του Hoyle στην αστροφυσική και στην
κοσμολογία ξεπερνά πιθανόν τη συνεισφορά οποιουδήποτε άλλου επιστήμονα στον
κόσμο και είχε διεθνή αναγνώριση για τις πρωτότυπες εργασίες του για τους
αστέρες, τους γαλαξίες, τη βαρύτητα και την προέλευση των ατόμων». Όμως ο
Hoyle έγινε ευρύτερα γνωστός για το κοσμολογικό πρότυπο της σταθεράς
κατάστασης, το οποίο ανέπτυξε περαιτέρω με τους Bondi και Gold, και το οποίο
υπερασπίστηκε σθεναρά εναντίον του ορθόδοξου προτύπου της «Μεγάλης Έκρηξης». Ο
όρος Big Bang εξάλλου είναι δικός του, και τον χρησιμοποίησε ειρωνικά εναντίον
αυτού του προτύπου.

Ας επιμείνουμε σ’ αυτή τη διαμάχη που συνεχίζεται αμείωτη μέχρι σήμερα. Η
κοσμολογία, ως επιστήμη, αρχίζει ουσιαστικά με το έργο του Νεύτωνα. Το
νευτώνειο σύμπαν θεωρείται άπειρο στον χώρο. Είναι εντούτοις ένα μεταφυσικό
και στατικό σύμπαν, δοθέντος ότι οι «δομικοί λίθοι» του, τα άτομα, παραμένουν
αναλλοίωτα από τότε που τα δημιούργησε ο Θεός. Με τις θεωρίες του Αϊνστάιν,
αντίθετα, το σύμπαν εμφανίζεται ως ολότητα όπου ύλη, χώρος, χρόνος και κίνηση
καθορίζονται αμοιβαία στα πλαίσια ενός εύπλαστου χώρου (του χώρου Ρήμαν), η
μορφή του οποίου καθορίζεται από την κατανομή της ύλης. Αναπόφευκτα, η
λεγόμενη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας έγινε το μαθηματικό πλαίσιο (και
όργανο) για τη δημιουργία κοσμολογικών προτύπων στον εικοστό αιώνα. Όμως η
θεωρία του Αϊνστάιν δεν οδηγεί σε ένα και μοναδικό πρότυπο. Ανάλογα με τις
προκείμενες οδηγεί σε ένα κλειστό, σε ένα ανοικτό, σε ένα παλλόμενο, σε ένα
διαστελλόμενο σύμπαν. Αλλά το πρότυπο που κυριάρχησε ήταν αυτό της «Μεγάλης
Έκρηξης». Εντούτοις, όπως έγραφε ο μεγάλος Σοβιετικός φυσικός Φοκ, όλα τα
κοσμολογικά πρότυπα είναι προσεγγίσεις και κανένα δεν μπορεί να διεκδικήσει
ότι περιγράφει το σύμπαν ως σύνολο. Κατά τον Παπαπέτρου, εξάλλου, είναι εύλογο
να θεωρήσουμε το σύμπαν άπειρο, και τότε μία τελική γνώση του είναι ανέφικτη.

Η κοσμολογία είναι ουσιαστικά η επιστήμη του προσιτού μέρους του σύμπαντος.
Είναι μία τοπική επιστήμη. Παρά ταύτα, ο οπαδοί του κυρίαρχου προτύπου
ισχυρίζονται ότι η υπόθεσή του εξηγεί τη γένεση και την εξέλιξη του σύμπαντος.
Ο χώρος δεν επιτρέπει μία διεξοδική συζήτηση (βλ. σχετικά το βιβλίο μου, «Το
αειθαλές δέντρο της γνώσεως»). Σημειώνω μόνο τις βασικές, μεταφυσικές
παραδοχές του προτύπου: Το σύμπαν γεννήθηκε από μία ποσότητα ύλης που κατείχε
μηδενικό όγκο, με άπειρη πυκνότητα, και με άπειρη θερμοκρασία, με μία έκρηξη
που σηματοδοτεί την αρχή του χρόνου. Αλλά ως γνωστόν, άπειρη πυκνότητα και
άπειρη θερμοκρασία είναι έννοιες που στερούνται νοήματος. Επίσης, το να
δεχτούμε μία αρχή του χρόνου οδηγεί, όπως ανέλυσε ο Αριστοτέλης, ο Χέγκελ, ο
Ένγκελς, σε άλυτες αντιφάσεις. Τέλος, οι εξισώσεις του Αϊνστάιν δεν λύνονται
στο σημείο 0, εξ ου η υιοθέτηση ενός «μαλακού» προτύπου που λύνει τη
μαθηματική δυσκολία, όχι όμως τα προβλήματα φυσικής.

Το ορθόδοξο πρότυπο έχει υπέρ αυτού ισχυρά επιχειρήματα. Όμως, άλλα πρότυπα
ερμηνεύουν τα ίδια δεδομένα χωρίς μεταφυσικές παραδοχές. Ένα από αυτά είναι το
πρότυπο σταθεράς κατάστασης, κύριος δημιουργός του οποίου είναι ο Hoyle. Κατά
το πρότυπο αυτό, το σύμπαν διαστέλλεται (χωρίς αρχική έκρηξη) διατηρώντας
σταθερή πυκνότητα ύλης. Αυτό όμως απαιτεί συνεχή δημιουργία ύλης, η οποία
αναδύεται από ένα βαθύτερο επίπεδο οργάνωσης. Το σύμπαν κατά τον Hoyle
εξελίσσεται ακολουθώντας μία πολλαπλότητα διαδρομών, με μετασχηματισμό των
μορφών της ύλης, με ανάδυση παρατηρήσιμων μορφών από έναν ωκεανό απρόσιτο στις
σημερινές παρατηρήσεις. Οι πρωτοποριακές (και ανορθόδοξες) αυτές ιδέες έχουν
σήμερα ισχυρά φυσικά ερείσματα: το Κενό δεν θεωρείται πλέον ως μη Ον, αλλά ως
ωκεανός δυνάμει σωματίων, ως δεξαμενή ασύλληπτων (για τα μέτρα μας) ποσοτήτων
ενέργειας. Αστρονομικές παρατηρήσεις εξάλλου (του Arp και άλλων) συνηγορούν
υπέρ της δημιουργίας ύλης στον χώρο, ενώ το βελτιωμένο πρότυπο των Hoyle,
Burbidge και Narlikar προβλέπει την ύπαρξη ενός νέου πεδίου που επιτρέπει τη
δημιουργία ύλης με μεταβολή του βαρυονικού αριθμού.

Ο κόσμος, έγραφε ο Hoyle, έχει την τάση να πιστεύει στα θαύματα. Ο ίδιος
υποστήριζε μία ορθολογική κοσμολογία. Και ίσως το πρότυπό του, όπως και το
πρότυπο του Alfven (βραβείο Νόμπελ), να αποτελέσει υλικό για μία εξελικτική
θεωρία του προσιτού μέρους του σύμπαντος, στην οποία εξάλλου έχει συμβάλει και
το ορθόδοξο πρότυπο, καταρρίπτοντας την αιωνιότητα των μορφών της ύλης.

Ο Ευτύχης Μπιτσάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων.