Συνηγορία μίμων ­ το άλλο μέρος

Από τον κ. Βάλτερ Πούχνερ λάβαμε επιστολή που αναφέρεται στο άρθρο του
Κώστα Γεωργουσόπουλου «Συνηγορία κριτικών», που δημοσιεύτηκε στα «ΠΡΟΣΩΠΑ –
21ος αιώνας» στις 4.8.2001. Η «Συνηγορία κριτικών» του Κ. Γεωργουσόπουλου
αναφερόταν σε άρθρο του κ. Πούχνερ, που είχε δημοσιευτεί στα «ΠΡΟΣΩΠΑ – 21oς
αιώνας» στις 21.7.2001, (αν και το είχαμε λάβει πριν από καιρό) με τίτλο
«Συνηγορία μίμων». Ανάμεσα σε άλλα, ο κ. Πούχνερ αναφέρει στην επιστολή του:

«Οι χρησιμοποιούμενοι χαρακτηρισμοί για ορισμένα στοιχεία της ελληνικής
θεατρικής κριτικής στηρίζονται στα πρώτα συμπεράσματα αναλύσεων ενός
εξαιρετικά μεγάλου αριθμού κειμένων θεατρικών κριτικών, που δημοσιεύτηκαν τις
τελευταίες δεκαετίες του 19ου αιώνα έως τη μεταπολεμική εποχή του 20ού. Αυτές
οι αναλύσεις έγιναν με τη συνεργασία φοιτητών και μεταπτυχιακών υποτρόφων στο
πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος σε σεμινάρια του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών
του Πανεπιστημίου της Αθήνας. Τα κείμενα που μελετήθηκαν φέρονται ως θεατρικές
κριτικές και έχουν συγγραφεί από περισσότερους από 100 «κριτικογράφους», που
θεράπευαν συστηματικά ή και περιστασιακά το λειτούργημα αυτό, ανεξαρτήτως
σχετικής παιδείας, πνευματικής ποιότητας, επαγγελματικής ιδιότητας, έμμισθης ή
όχι σχέσης με το έντυπο, κ.τ.λ. Στόχος του ερευνητικού αυτού προγράμματος ήταν
η διερεύνηση της πνευματικής φυσιογνωμίας, των αισθητικών προτιμήσεων, των
ιδεολογικών τοποθετήσεων και εν γένει των προσληπτικών ικανοτήτων όλων των
«θεατρικών κριτικογράφων», που με τα δημοσιεύματά τους επηρέαζαν έμμεσα το
θεατρικό γίγνεσθαι. Επιπλέον, η έρευνα αυτή στόχευε σε μια διαχρονική εξέταση
του θεσμού της θεατρικής κριτικής στο σύνολό της και σε μια οριζόντια σύγκριση
των κριτικών στις διάφορες ιστορικές περιόδους. Ο μελλοντικός διαχωρισμός του
υλικού αυτού σε προερχόμενο από «πραγματικούς» θεατρικούς κριτικούς, και από
«ερασιτέχνες δημοσιογραφούντες σχολιαστές», ­ όπως νομίζω ότι προτείνει ο
συνάδελφος Γεωργουσόπουλος, ­ όταν συγκεντρωθεί και αναλυθεί το μέγιστο μέρος
των σχετικών δημοσιευμάτων, πιθανότατα να οδηγήσει σε διαφορετικές εκτιμήσεις,
αντιδιαστέλλοντας και διαφοροποιώντας τις δύο αναφερόμενες κατηγορίες. Στη
συγκεκριμένη έως τώρα έρευνα περιλαμβάνονται κείμενα δεκάδων συντακτών (πέρα
από τα γνωστά ονόματα θεατρικών κριτικών, που παραθέτει ο κ. Γεωργουσόπουλος),
οι οποίοι σήμερα είναι περίπου άγνωστοι ή ολότελα ξεχασμένοι. Από τις
εντυπώσεις αυτής της πρώτης ανάλυσης προέρχονται τα ομολογουμένως γενικόλογα ­
αναγκαστικά για ένα τόσο σύντομο άρθρο ­ και αρνητικά χαρακτηριστικά της
θεατρικής κριτικογραφίας. Αν ο αγαπητός συνάδελφος θα είχε τον χρόνο και την
υπομονή να διαβάσει έναν αρκετά μεγάλο αριθμό τέτοιων κειμένων, στην τύχη, και
όχι μόνον από τους επώνυμους και γνωστούς (που και αυτοί κατά καιρούς
«ξεστρατίζουν»), ή να παρακολουθήσει την κριτικογραφία για τις παραστάσεις
σεβαστού αριθμού θεατρικών έργων, νομίζω, πως θα συμφωνούσε, τουλάχιστον εν
μέρει, αν όχι απολύτως με τους χαρακτηρισμούς αυτούς. Πολύ περισσότερα από τα
μισά κείμενα του συγκεντρωμένου υλικού φανερώνουν τη μία ή την άλλη αδυναμία
που ανέφερα στο άρθρο μου και αποκαλύπτουν την κατά διαστήματα πνευματική
«δυσλειτουργία» του θεσμού. Αυτό το φαινόμενο δεν είναι μόνον ελληνικό,
αλίμονο. Και δεν αφαιρεί τίποτε από τη σπουδαιότητα ιστορικών κριτικών, που
στην ανάδειξη θεατρικών συγγραφέων παγκόσμιας εμβέλειας έχουν παίξει
σημαντικότατο ρόλο.

Το δημοσιευμένο άρθρο μου είχε, σαφώς, ελληνική ιστορική διάσταση και κατά την
πάγια πρακτική των ιστορικών (του θεάτρου αλλά και άλλων πολιτιστικών
φαινομένων) δεν ασχολήθηκε σε έκταση με τη σημερινή κατάσταση. Τούτο, γιατί το
κόσκινο της ιστορίας ακόμα δεν έχει κάνει τις επιλογές του. Ο επιστήμονας,
στην περίπτωση αυτή, δεν μπορεί να δείξει την «τόλμη» του κριτικού· γι’ αυτό η
δουλειά του αρχίζει έπειτα από αυτόν.

Ο σεβασμός προς τον μόχθο των δημιουργών είναι κάτι που με απασχολεί έντονα.
Βεβαίως, υπάρχουν «τσελεμεντέδες» και επιπόλαιες παραγωγές, αλλά, νομίζω, θα
συμφωνούσε και ο κ. Γεωργουσόπουλος, πως υπάρχει και ο αντίθετος
προβληματισμός: μπορεί ο κριτικός να «τρώει το φαγητό ζεστό και
καλοσερβιρισμένο, ή όχι, και να λέει ευθαρσώς τη γνώμη του […], ή να το
πετάει στα σκουπίδια», αλλά το πόσο σωστή ή και υπεύθυνη είναι η γαστρονομική
κρίση του, εξαρτάται από την προσωπικότητά του. Ο ίδιος ο κ. Γεωργουσόπουλος
δικαιώθηκε, πολλές φορές, εκ των υστέρων για την «ακαριαία» κρίση του,
ιδιαίτερα στο νεοελληνικό έργο, αλλά το ιστορικό υλικό που έχω διαβάσει δεν
δικαιώνει μια τόσο αισιόδοξη προοπτική για τον ρόλο της κριτικής, όπως κρίνει
«εξ ιδίων».

Τέλος, σε άλλο σημείο ο κ. Πούχνερ αναφέρει: «Η αγάπη για το θέατρο έχει
πολλές μορφές και δεν εκδηλώνεται μόνον με το να βρίσκεται κανείς κάθε βράδυ
στις θεατρικές αίθουσες. Υπάρχει η μελέτη και η συγγραφή, ο σχολιασμός και η
αξιολόγηση, η μέθη της ανακάλυψης νέων στοιχείων και το συναρπαστικό ταξίδι
της βιβλιογραφικής τεκμηρίωσης· υπάρχει η θεωρία και η ιστορία, χωρίς την
οποία η πράξη είναι ένα δρώμενο μετέωρο».