Μνήμες αντίστασης

Μια πλαστική σαγιονάρα μπλεγμένη σε συρματόπλεγμα. Ένα κουτί γάλα σκόνη ­
«κρατούμενοι Γυάρου» γράφει με μαρκαδόρο από πάνω…

ΓΥΑΡΟΣ

Το κολαστήριο. Μνήμες και προσκύνημα στον τόπο εξορίας χιλιάδων αγωνιστών

Ένα φύλλο του «Βήματος», κιτρινισμένο και σκισμένο, από τον Ιούνιο του ’74 ­
στα διεθνή πρώτο θέμα είναι το «Ουώτεργκαιητ», στη στήλη του χρηματιστηρίου «η
αγορά άτονος». Ερημιά, εγκατάλειψη και σιωπή. Απέραντη σιωπή. Πιο κει,
ξεχωρίζει το νεκροταφείο, δυο σταυροί που προεξέχουν στον βράχο, στο ερημονήσι
του Αιγαίου.

Γυάρος. Είκοσι επτά χρόνια μετά το κλείσιμό της, τότε που φύγαν για τελευταία
φορά τα πλοία με τους κρατούμενους. Και 54 χρόνια μετά το άνοιγμα του
κολαστηρίου από την εμφυλιοπολεμική Ελλάδα. Στη βραχονησίδα που χρησιμεύει
πλέον ως πεδίο βολής της Αεροπορίας και του Ναυτικού ­ οι τοίχοι είναι γεμάτοι
με τρύπες από σφαίρες ­ η ηρεμία σπάει. Για λίγο, δυο τρεις ώρες. Τρία
ελικόπτερα Σινούκ προσγειώνονται διαδοχικά, μεταφέροντας αυτούς που ήρθαν για
ένα προσκύνημα διαφορετικό, προσκύνημα στην αντίσταση κατά της χούντας,
προσκύνημα που δεν έχει καμία σχέση με δεξιώσεις ­ αυτές έχουν χάσει το νόημά
τους εξάλλου.

Συγκίνηση

Ο Κώστας Σημίτης βγαίνει από το ελικόπτερο, έχει στο ένα του πλευρό τον Γιάννη
Χαραλαμπόπουλο. Και στο άλλο η εύθραυστη μορφή της Έλλης Παππά, της
αγωνίστριας και συντρόφου του Νίκου Μπελογιάννη ­ αλλά και φίλης του Νίκου
Πλουμπίδη. Παραδίπλα, άλλοι αγωνιστές και αντιστασιακοί κι από το Υπουργικό
Συμβούλιο μόνο αυτοί που φυλακίστηκαν, εξορίστηκαν και αγωνίστηκαν. Ένα πλήθος
ετερόκλητο και συγκινημένο, με διαφορετικό τρόπο ο καθένας. Η γιατρός Μαρία
Καλή, εξόριστη στη Γυάρο, ξεσπά σε δάκρυα μόλις αναγνωρίζει δίπλα της την
Έλλη. Ο Πρωθυπουργός κοντοστέκεται ­ οι δύο γυναίκες ξεπερνούν την παρουσία
της εξουσίας μπροστά τους. Έπειτα ρωτά την κ. Παππά και ακούει. Ότι ήρθε για
να αναζητήσει δυο στίχους. Αυτούς που είχε χαράξει πάνω από το κρεβάτι της
τότε, το 1967. Του Σαίξπηρ, από τον “Βασιλιά Ληρ”: “Είναι η αρρώστια του
καιρού μας να οδηγούμε τους τυφλούς”. Και ακόμη ότι “κρίμα, δεν μπόρεσα να πάω
στη Γένοβα”.

Ο κ. Σημίτης περνάει έναν έναν τους χώρους του κτιρίου που φτιάχθηκε από τους
κρατούμενους, χτίστηκε πέτρα την πέτρα και τούβλο το τούβλο. Οι πρώην
κρατούμενοι δίνουν ο ένας στον άλλο τη σκυτάλη. Η Άννα Σολωμού, που εξορίστηκε
στη Γυάρο μαζί με τον πεντάχρονο γιο της, τον Μάκη ­ οι συγκρατούμενοι
φρόντισαν να του εξασφαλίσουν ένα μικρό ποδηλατάκι, μια σουρεαλιστική εικόνα
μέσα στο κολαστήριο ­ θυμάται με τρυφερότητα ακόμη και τους χωροφύλακες. “Όλοι
οι καλοί άνθρωποι είμαστε εδώ”, της είχε πει ένας από αυτούς, που βρέθηκε με
δυσμενή μετάθεση στο ξερονήσι του Αιγαίου. Ο Αντρέας Νεφελούδης, ήταν ο πιο
μικρός στην ηλικία κρατούμενος. Ο Γρηγόρης Φαράκος, πρώην γενικός γραμματέας
του ΚΚΕ ­ παραμερίζουν οι άλλοι για να περάσει. Ο Στάθης Παναγούλης, η Νατάσα
Μερτήγκα του ΠΑΜ που κατέθεσε στο Συμβούλιο της Ευρώπης. Και άλλοι και
άλλοι….

Ο κ. Σημίτης στρέφεται και προς τους υπουργούς του, συντρόφους του και στην
αντιδικτατορική δράση. “Εσύ, Πέτρο (σ.σ. προς τον κ. Ευθυμίου) πού ήσουν;”.
“Στην ΕΣΑ Ιωαννίνων, πρόεδρε”. Ο Νίκος Χριστοδουλάκης, που επεδίωκε επιμόνως
να βρεθεί μόνος του στους χώρους, κάνει πλάκα στον Κώστα Λαλιώτη: “Τι ήταν το
πρώτο πράγμα που είδες όταν βγήκες;”. “Εσένα, Νίκο, να λιάζεσαι στο
Πολυτεχνείο”.

Το στεφάνι του Πρωθυπουργού έφθασε μαζί με το ελικόπτερο που τον μετέφερε. Η
μαρμάρινη πλάκα λίγο νωρίτερα για να αναρτηθεί: “Η Γυάρος μάς θυμίζει ότι η
αντίσταση είναι η αξιοπρέπεια της ανθρώπινης ύπαρξης. Κωνσταντίνος Σημίτης,
Πρωθυπουργός της Ελλάδας, 24 Ιουλίου 2001”.

Ζήτησε μνημείο

Ο Γιάννης Χαραλαμπόπουλος ευχαριστεί τον Πρωθυπουργό για το προσκύνημά του και
ζητά ένα μνημείο στη Γυάρο “για να θυμούνται κι οι επόμενοι”. Η απόφαση έχει
ήδη ληφθεί, πρόεδρος της επιτροπής που θα συστήσει ο Νίκος Σηφουνάκης για την
επιλογή του μνημείου θα είναι ο Μίκης Θεοδωράκης.

Οι αντιστασιακοί σκορπίζουν λίγο – λίγο, κι η μνήμη χρειάζεται τη μοναξιά της,
τι να θυμούνται άραγε; Τον Λεωνίδα Κύρκο και τον Μανώλη Γλέζο, τους πρώτους
που έφτασαν το ’67; Το παράνομο ραδιοφωνάκι που είχε ένας μόνο και τις
ειδήσεις που μεταδίδονταν μετά από στόμα σε στόμα; Τις ξένες εφημερίδες με τις
οποίες τύλιγαν τα πράγματα στα δέματα κάθε φορά που έγραφαν κάτι για την
Ελλάδα; Το αρνί, που ένας Κρητικός αρνήθηκε να αποχωριστεί όταν αποφυλακίστηκε
και το πήρε μαζί του; Τη λογοκρισία ­ η ταμπέλα υπάρχει ακόμη ­ που απαγόρευσε
το “πάπυρους Λαρούς” διότι ήταν… ρώσικο; Το γέλιο ή το κλάμα;

Ο Γιάννης Ρέγγας, του ΚΚΕ Εσωτερικού, έκανε το προσκλητήριο ­ για παρόντες κι
απόντες: “Ήρθαμε να σας πούμε ότι τα καταφέραμε”. Πιο πολιτικός ο κ. Σημίτης,
μίλησε για το “διπλό σύμβολο” που είναι η Γυάρος ­ τα Γιούρα, όπως τα έλεγαν
οι παλιοί. “Σύμβολο της τυραννίας… Σύμβολο της αντίστασης… “.