ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Χωροταξικές αντιφάσεις

Η συγκρότηση και εφαρμογή της πολεοδομικής και χωροταξικής πολιτικής στη
χώρα μας χαρακτηρίζεται από ένα πλέγμα αντιφάσεων: από τη μία πλευρά έχουμε
πρόθεση επιβολής ενός ορθολογιστικού σχεδιασμού βιώσιμης ανάπτυξης και από την
άλλη την αναπαραγωγή προνομιακών καταστάσεων και εξυπηρέτησης μεμονωμένων συμφερόντων.

Ιστορικά, το έλλειμμα ενός έγκαιρου ορθολογικού σχεδιασμού χρήσεων γης για τα
αστικά κέντρα και την ύπαιθρο, που να δεσμεύει τους μηχανισμούς χωροθέτησης
των δραστηριοτήτων, αποτελεί έκφραση και ταυτόχρονα αιτία της ανορθολογικής
αξιοποίησης των φυσικών πόρων και της ανεξέλεγκτης και βίαιης παρέμβασης του
ανθρώπου πάνω στη φύση και στο τοπίο.

Η συντελούμενη υποβάθμιση του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος είναι
συνέπεια της επιβολής της βραχυπρόθεσμης λογικής της αξιοποίησης της ατομικής
ιδιοκτησίας της γης και του μεμονωμένου επενδεδυμένου σ’ αυτή κεφαλαίου, εις
βάρος της λογικής του ορθολογισμού, της ανάδειξης του δημόσιου χώρου και της
προστασίας του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος. Έτσι τα βασικότερα
χαρακτηριστικά της πολεοδομικής και χωροταξικής πολιτικής, όπως αυτή
διαμορφώθηκε στην Ελλάδα από το ’50 μέχρι σήμερα, είναι:

α) η «εκ των υστέρων» νομιμοποίηση καταστάσεων που έχουν διαμορφωθεί
από την αγορά (π.χ. αυθαίρετοι οικισμοί πρώτης κατοικίας)

β) η δημιουργία ad hoc κανονιστικών ρυθμίσεων με μεταβατικές διατάξεις
που δημιουργούν βάσιμες αναμονές και προσδοκίες για την επόμενη γενιά
αυθαιρετούντων (π.χ. πιέσεις αποχαρακτηρισμού δασικών εκτάσεων, ελεύθερων
χώρων, χαριστικές άδειες ανοικοδόμησης εκτάσεων σε οικοδομικούς
συνεταιρισμούς, ιδιώτες, εκκλησία, κράτος κ.ά.)

γ) η έλλειψη σύνδεσης της πολεοδομικής και χωροταξικής πολιτικής με τις
άλλες τομεακές πολιτικές, οι οποίες επιβάλλουν μάλιστα πολλές φορές σημαντικές
επιλογές στη χωρική ανάπτυξη της χώρας με ιδιαίτερη επιβάρυνση στο αστικό και
φυσικό περιβάλλον

δ) η παντελής απουσία ενδιάμεσων θεσμών διαβούλευσης και δημοκρατικής
συμμετοχής, με αποτέλεσμα οι αντιπαραθέσεις να επιλύονται συνήθως με ένδικα
μέσα.

Ωστόσο διαπιστώνουμε ταυτόχρονα προσπάθειες μεταρρύθμισης και εξορθολογισμού
της ίδιας της πολεοδομικής και χωροταξικής πολιτικής, όταν επιδιώκει να
συνθέσει και να επιβάλει ένα ορθολογικό πλαίσιο χωρικής ολοκλήρωσης των
τομεακών πολιτικών (π.χ. βλ. τελευταίοι νόμοι για την πολεοδομία και
χωροταξία) και όταν συνδυάζει την προστασία του φυσικού και πολιτιστικού
περιβάλλοντος με την αειφόρο ανάπτυξη και την κοινωνική δικαιοσύνη.
Παραδείγματα αυτής της αντιφατικότητας της σύγχρονης χωροταξικής και
πολεοδομικής πολιτικής έχουμε πολλά. Αφενός έχουμε τις ορθολογικές προσπάθειες
των γενικών ρυθμίσεων για τον αιγιαλό και την παραλία και τις προβλεπόμενες
κατεδαφίσεις αυθαιρέτων, τις προσπάθειες επικαιροποίησης των πολεοδομικών και
χωροταξικών σχεδίων, τη συγκρότηση ειδικών θεσμών και φορέων (π.χ. Σώμα
Ελεγκτών Περιβάλλοντος, Κέντρο κ.ά.). Αφετέρου έχουμε την ανοχή και τη χρόνια
καθυστέρηση επίλυσης του προβλήματος των ανεξέλεγκτων χωματερών στην Ελλάδα,
τις μεμονωμένες ρυθμίσεις στις πιέσεις που δημιουργούν τα Ολυμπιακά έργα στην
Αττική (π.χ. δρόμοι ταχείας κυκλοφορίας, κόμβοι, πιέσεις σε ελεύθερους χώρους
και πράσινο, Ελληνικό, Γαλάτσι, Μαρούσι, κ.α.), τις μεμονωμένες πιέσεις για
οικιστική «αξιοποίηση» εκτάσεων (π.χ. Άλσος Συγγρού, Γουδί κ.α.).

Πώς ερμηνεύεται η αντιφατικότητα της πολιτικής;

Η συνύπαρξη στοιχείων ορθολογισμού και ανορθολογισμού, καθολικών κανόνων για
την προστασία του περιβάλλοντος και ταυτόχρονα ad hoc ρυθμίσεων προς όφελος
εξειδικευμένων συμφερόντων, θα πρέπει να αναζητηθεί στα ιδιαίτερα
χαρακτηριστικά του καθεστώτος ιδιοκτησίας στη χώρα μας, στον μετασχηματισμό
της σχέσης κράτους και πολιτικού συστήματος (εκλογική πελατεία κομμάτων
εξουσίας και παραδοσιακοί μηχανισμοί αναπαραγωγής) και στη νέα σχέση πολιτικής
και οικονομίας όπως αυτή διαμορφώνεται στη δεκαετία του ’90 στο πλαίσιο της
Ευρωπαϊκής Ένωσης. Το σοβαρό αυτό θέμα αξίζει να μας απασχολήσει σε άλλο άρθρο.

Ο Παναγιώτης Γετίμης είναι καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου.