ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Περιβάλλον και γεωργία

Η γεωργία, ως παραδοσιακή δραστηριότητα, έχει μια ιστορία χιλιάδων χρόνων
στη διάρκεια των οποίων ικανοποίησε ζωτικές ανάγκες της ανθρώπινης ανάπτυξης
σε αρμονία με το περιβάλλον. Τα τελευταία πενήντα χρόνια, οι αλλαγές στη
δραστηριότητα αυτή ήταν πολλές και δραματικές. Από την παραδοσιακή γεωργία
περάσαμε στην εκβιομηχάνιση και εντατικοποίηση της γεωργικής εκμετάλλευσης με
στόχο την αύξηση της παραγωγής σε αγροτικά προϊόντα και τρόφιμα.

Το τίμημα όμως της εντατικοποίησης και του παραγωγισμού υπήρξε βαρύ για το
περιβάλλον. Η εξάντληση των εδαφών και η ρύπανση των υδάτων από χημικές ουσίες
λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων ήταν οι πρώτες επιπτώσεις της «πράσινης»
επανάστασης. Η συνέχεια υπήρξε ακόμα πιο δραματική για το περιβάλλον και την
ανθρώπινη υγεία: Μεταλλαγμένα τρόφιμα και ασθένειες των ζώων δημιούργησαν ένα
εφιαλτικό σκηνικό, που ευαισθητοποίησε την κοινή γνώμη σε παγκόσμιο επίπεδο.
Επίσης η μονοκαλλιέργεια ως κύρια πρακτική της συμβατικής γεωργίας ευθύνεται
για τη μείωση της βιοποικιλότητας. Πολλοί φοβούνται ότι, μέσω της
βιοτεχνολογίας, θα περάσουμε από τη μονοκαλλιέργεια στη μοριοκαλλιέργεια (το
τέλος της φύσης;).

Από την άλλη πλευρά, η επίδραση του περιβάλλοντος στη γεωργία δεν εξαντλείται
μόνο στις συνήθεις «οχλήσεις» (αστικοποίηση, ατμοσφαιρική ρύπανση κ.λπ.). Στο
μέλλον η κλιματική αλλαγή θα επιφέρει σημαντικές ανακατατάξεις στις ζώνες
καλλιεργειών του πλανήτη, που θα δημιουργήσουν νέους γεωπολιτικούς
συσχετισμούς και θα απαιτήσουν μια σοβαρή προετοιμασία προσαρμογής στις νέες
συνθήκες.

Γεωργία και περιβάλλον βρίσκονται σε στενή αλληλεξάρτηση. Η γεωργία έχει μια
σημαντική επίδραση στο περιβάλλον και ταυτόχρονα η ίδια επηρεάζεται από το
περιβάλλον περισσότερο από κάθε άλλη ανθρώπινη δραστηριότητα. Η παραδοσιακή
γεωργία υπήρξε μια θετική παρέμβαση του ανθρώπου στο περιβάλλον. Αργά αλλά
σταθερά, «μορφοποίησε» το αγροτικό τοπίο, συμβάλλοντας στην αύξηση της
βιοποικιλότητας και στην αντιμετώπιση της διάβρωσης των εδαφών. Χαρακτηριστικό
παράδειγμα οι αναβαθμίδες των ελληνικών νησιών που δημιούργησαν πολύτιμη
γεωργική γη, βελτιώνοντας συγχρόνως το περιβάλλον και το τοπίο.

Αυτή την αρμονική σχέση γεωργίας και περιβάλλοντος προσπαθεί να αποκαταστήσει
η νέα αντίληψη για την αγροτική ανάπτυξη ύστερα από τις αλλεπάλληλες
διατροφικές κρίσεις των τελευταίων ετών. Η βιώσιμη γεωργία, με βάση τους
κώδικές ορθής γεωργικής πρακτικής και με αιχμή του δόρατος τις βιολογικές
καλλιέργειες, επιχειρεί να αντικαταστήσει σταδιακά το συμβατικό μοντέλο και να
δώσει απάντηση στις νέες προκλήσεις. Η αρχή της αειφορίας στην οποία
στηρίζεται είναι το αποτέλεσμα μιας επίπονης πορείας πολιτικών και θεσμικών
αλλαγών την τελευταία 25ετία.

Η ενσωμάτωση της περιβαλλοντικής διάστασης στην αγροτική πολιτική μπορεί να
περιγραφεί στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής οικοδόμησης και της παράλληλης εξέλιξης
της περιβαλλοντικής πολιτικής στον διεθνή χώρο (ΟΗΕ, ΟΟΣΑ).

Αναμφίβολα η ενσωμάτωση δεν είναι εύκολη υπόθεση. Η βιολογική γεωργία παρ’ όλο
που εκφράζει μια πραγματική ανάγκη της σημερινής κοινωνίας, φαίνεται να πέφτει
θύμα της ίδιας της επιτυχίας της. Η εμπορικοποίηση, στα πλαίσια της οικονομίας
της αγοράς, είναι αναπόφευκτη για την αλλαγή κλίμακας που απαιτεί η περαιτέρω
ανάπτυξή της. Ταυτόχρονα ακούγονται κριτικές ότι η βιολογική γεωργία όχι μόνο
δεν είναι πανάκεια για την έξοδο από την κρίση, αλλά δημιουργεί επιπλέον
ανισότητες αφού τα προϊόντα της προορίζονται για εύπορες κοινωνικές ομάδες.

Ασφαλώς η γεωργία του μέλλοντος δεν θα είναι ίδια με τη σημερινή. Οι αυριανοί
γεωργοί και αγρότες θα είναι ίσως οι «κηπουροί της φύσης» (jardiniers de la
nature) ή «οι επιστάτες της υπαίθρου» (countryside stewards). Οι
περιβαλλοντικές και πολιτιστικές αξίες δεν είναι απλά «κερασάκια» στην
«τούρτα» της αγροτικής ανάπτυξης. Οι αλλαγές είναι δομικές. Η έξοδος από την
κρίση περνάει από το συνολικότερο οικονομικό και κοινωνικό πλαίσιο. Η επιδίωξη
της ποιότητας και της προστασίας του περιβάλλοντος θα καθορίσει αποφασιστικά
τη γεωργία του 21ου αιώνα.

Ο γενικός γραμματέας του ΥΠΕΧΩΔΕ Ηλίας Μπεριάτος είναι αναπληρωτής
καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας