Η Νότια Αφρική των δύο εθνών

Δεν είχαμε συναντηθεί επί 30 χρόνια, όμως ο χαιρετισμός ήταν χαρακτηριστικός.
«Μάγκνους!» αναφώνησε ο πρόεδρος καθώς έμπαινε στο δωμάτιο. «Τι συνέβη με τα
μαλλιά σου; Έγιναν κάτασπρα!». Έπειτα από αυτό, ο Τάμπο Μπέκι με έκλεισε σε
έναν σφιχτό εναγκαλισμό. «Δεν θα ‘λεγα ότι και τα δικά σας είναι όπως τα
θυμάμαι, κ. πρόεδρε», ήταν το μόνο που σκέφτηκα να του πω. Μου φάνηκε, πάντως,
ότι η εμφάνισή του ήταν πολύ καλύτερη από τη δική μου. Λίγο ψαρομάλλης, με
περιποιημένη γενειάδα, παρέμενε κομψός και γεροδεμένος.

Τα χρόνια γύρισαν πίσω. Ήταν στη δεκαετία του 1960, όταν τον πρωτοσυνάντησα.
Συμφοιτητής της συζύγου μου, Βερόνικα, στο Πανεπιστήμιο Σάσεξ, τον θυμάται ως
ένα σοβαρό νέο, ήδη ταγμένο στον αγώνα του Αφρικανικού Εθνικού Κογκρέσου
(ANC), δηλωμένο κομμουνιστή και εξαιρετικά ελκυστικό, σπάνια χωρίς γυναικεία
συντροφιά. Ντυνόταν πάντα περισσότερο συντηρητικά από τους υπόλοιπους. Λάτρευε
τα ρούχα από τουίντ και κάπνιζε πίπα. Αργότερα, στη δεκαετία του 1970, στη
διάρκεια των ετών που πέρασε στην εξορία, φέρνοντας σε επαφή δυτικούς ηγέτες
και ANC, εμφανιζόταν περιστασιακά στο σπίτι μας στο Λονδίνο, αργά τη νύχτα,
συνοδευόμενος από έναν άγρυπνο φρουρό. Κουβεντιάζαμε επί ώρες πίνοντας ουίσκι,
μένοντας ξάγρυπνοι ώς το πρωί, πάντα για θέματα που άπτονταν της πολιτικής
και, συνήθως, για τη σπαρασσόμενη από φυλετικές διακρίσεις χώρα του. Το 1974,
παντρεύτηκε τη Ζανέλα Ντλάμινι στην Αγγλία.

Ιδιαίτερος ρόλος

Από τότε, εκτός από μια σύντομη συνάντηση στο Γιοχάνεσμπουργκ πριν από τις
εκλογές του 1994, είχαμε χάσει την επαφή μας, όμως παρακολουθούσα από απόσταση
την ανεπίσχετη ανέλιξή του στην κορυφή. Ως γιος ενός από τους πλέον
ευυπόληπτους πολίτες της Νότιας Αφρικής, του Γκόβαν Μπέκι, που ήταν στη φυλακή
μαζί με τον Μαντέλα, στο Ρόμπεν Άιλαντ, ο Μπέκι προετοιμαζόταν από νωρίς για
τον ιδιαίτερο ρόλο που του επεφύλασσε το μέλλον της χώρας του. Εστάλη στο
εξωτερικό για να μορφωθεί, πρώτα στο Λονδίνο, μετά για να σπουδάσει Οικονομικά
στο Σάσεξ.

Πέρασε αρκετό καιρό στη Μόσχα, όπου εκπαιδεύτηκε στις τακτικές των ανταρτών.
Ταξίδεψε στη Ζάμπια, την Μποτσουάνα, τη Σουαζιλάνδη και τη Νιγηρία,
καταφέρνοντας την ανάπτυξη σχέσεων ζωτικής σημασίας με αυτές τις χώρες. Η
δουλειά του στην εξορία αποδείχθηκε σημαντική, όταν η Νότια Αφρική επανήλθε
ευπρόσδεκτη στο διεθνές πεδίο, μετά το τέλος του απαρτχάιντ. Το 1990,
επέστρεψε στη χώρα του. Τα 27 χρόνια στο εξωτερικό, ήταν τα αντίστοιχα 27 που
πέρασε ο Νέλσον Μαντέλα στη φυλακή. Η θητεία του στο προεδρικό αξίωμα άρχισε
μέσα σε ένα συνονθύλευμα υψηλών προσδοκιών και ζεστής διάθεσης για προσφορά.
Ως αντιπρόεδρος είχε καταθέσει το στίγμα του: «Είμαι Αφρικανός. Χρωστώ την
ύπαρξή μου στους λόφους και τις κοιλάδες, στα βουνά και τα ξέφωτα…που
ορίζουν το πρόσωπο της πατρίδας μας». Την ομιλία του, στη διάρκεια της
ορκωμοσίας του, χαρακτήρισε μια εντυπωσιακή εικόνα για τη Νότια Αφρική. Η
εικόνα, όμως, σταδιακά άρχισε να θαμπώνει.

«Πρέπει να τερματιστεί ο ρατσισμός, αλλά όχι με πετροπόλεμο»

Ιούνιος του 1999. Τα πόστερ για τον Τάμπο Μπέκι καλύπτουν τον τοίχο της νοτιοαφρικανικής πόλης. Ο Μπέκι διαδέχθηκε τον Νέλσον Μαντέλα στην προεδρία της Νότιας Αφρικής

Αν και είχε αρχίσει η εφαρμογή του προγράμματος ανοικοδόμησης και
ανασυγκρότησης, ακούγονταν παράπονα για… αναπάντητες υψηλές προσδοκίες.

Η περίεργη επιμονή του Μπέκι ότι ο ιός HIV δεν είναι υποχρεωτικά η αιτία που
προκαλεί το Έιτζ προκάλεσε έντονες αντιπαραθέσεις. «Ποτέ δεν είπα τέτοιο
πράγμα», υποστηρίζει. Ο HIV, ισχυρίζεται, είναι μία από τις αιτίες θανάτου σε
μια χώρα που πλήττεται από φτώχεια και ασθένειες:

«Δεν μπορείς να πεις ότι η ανεπάρκεια του ανοσοποιητικού συστήματος
προκαλείται αποκλειστικά από έναν ιό ­ αυτό δεν είναι σωστό. Προκαλείται από
τον ιό, αλλά και από μια σειρά άλλα πράγματα, όπως η έλλειψη καθαρού νερού…»

Προκάλεσε επίσης πέρυσι, όταν στην ομιλία του για την κατάσταση του έθνους
εμφανίστηκε σαν να εγκαταλείπει το όραμα του Μαντέλα για ενότητα και
συμφιλίωση και κατηγόρησε κάποιους λευκούς ότι υποθάλπουν το ρατσισμό. Στο
«Ένα έθνος» του Μαντέλα φάνηκε να αντιπαραθέτει τη «Νότια Αφρική δύο εθνών».

Η εικόνα που άρχισε να αναδύεται ήταν αυτή ενός απομονωμένου ­ προφανώς ­
προέδρου, καχύποπτου, που περιβαλλόταν από άτομα τα οποία υποκλίνονταν μπροστά
του, πάντα καταφατικά.

Οι καταγγελίες περί σχεδίου ανατροπής του, μεταξύ άλλων και από τη γενική
γραμματέα του ANC, ενίσχυσαν την εικόνα τού ηγέτη που χάνει την επαφή με την
πραγματικότητα.

Γιατί ο εκπρόσωπός του κατονόμασε από τηλεοράσεως τρεις «συνωμότες»;

Εξήγησε ότι οι ρίζες τού σχεδίου βρίσκονταν στις φήμες που θέλουν τον Μπέκι να
εμπλέκεται στη δολοφονία του Κρις Χάνι, προσφιλούς ηγέτη του ANC, ο θάνατος
του οποίου συντάραξε το κίνημα. Η ακόλουθη έρευνα ανέδειξε την υποψία
συνωμοσίας.

Ο Μπέκι αιτιολόγησε λεπτομερώς την κατάσταση αν και, εν τέλει, δεν έριξε φως
στους δημόσιους ισχυρισμούς για τα ονόματα που ακούστηκαν.

«Μπορεί να μην έγινε σωστός χειρισμός του θέματος», τονίζει, «όμως δεν είναι
δυνατόν να κυκλοφορεί μια ιστορία που θέλει τον πρόεδρο δολοφόνο». Όσον αφορά
όμως το σχέδιο ανατροπής, είναι αλήθεια; Ο ίδιος γελά δυνατά. «Όχι, ασφαλώς
δεν αληθεύει».

Τα νοτιοαφρικανικά μέσα ενημέρωσης είχαν αρχίσει έναν πόλεμο φθοράς ενάντια
στον Μπέκι, κατηγορώντας τον για αλαζονεία και αναισθησία. Με μια αίσθηση
δέους, στάθηκα απέναντί του, στην προεδρική σουίτα στους λόφους της Πραιτώρια.
Βρισκόμουν μπροστά σε έναν αυριανό δικτάτορα ή παρέμενε ο ιδεαλιστής που
θυμόμουν; Τον ρώτησα αν, με κάποιον απροσδιόριστο τρόπο, τον άλλαξε η εξουσία
ή τον διέφθειρε. «Όχι», απάντησε. «Αντιμετωπίζω περισσότερες προκλήσεις, χωρίς
αμφιβολία, αλλά ως άτομο δεν νομίζω ότι άλλαξα. Αν πεις, ας πολεμήσουμε για να
τερματιστεί η κυριαρχία των λευκών στη Νότια Αφρική, και αυτή η περίοδος
υπήρξε, στη συνέχεια πρέπει να ρωτήσεις ποιο είναι το καθήκον μιας δημοκρατικά
εκλεγμένης κυβέρνησης. Είναι να τερματιστεί ο ρατσισμός. Ίσως πρέπει να γίνει
με διαφορετικό τρόπο. Όχι με πετροπόλεμο, όμως το χρέος παραμένει… Αν με
ξυπνήσεις από βαθύ ύπνο στη μέση της νύχτας και με ρωτήσεις “ποιος είναι ο
μεγαλύτερος φόβος σου;” θα σου απαντήσω, η αποτυχία να δημιουργηθεί μια μη
ρατσιστική κοινωνία, γιατί αν αυτό δεν επιτευχθεί, θα απειλήσει τα πάντα».