ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Δεσμεύσεις και λόγος

Σε κάθε αρχιτεκτονική πρόταση, μικρής ή μεγάλης έκτασης, προηγείται η
καταγραφή των δεδομένων στο κτιριολογικό πρόγραμμα, όπου διατυπώνονται με
σαφήνεια οι ανάγκες που θα εξυπηρετήσει το κτίριο, οι απαιτούμενες επιφάνειες,
οι επιθυμητές σχέσεις μεταξύ των χώρων και η θέση τους μέσα στο κτιριακό
σύνολο.

Ο Γενικός Οικοδομικός Κανονισμός που αναφέρεται στα ύψη ή τις αποστάσεις από
τα όρια κ.λπ., οι ειδικοί όροι που προκύπτουν π.χ. από τη γειτνίαση με
διατηρητέα κτίρια, εκτάσεις αρχαιολογικού ενδιαφέροντος κ.ά., καθώς και η
σχέση της διατιθέμενης επιφάνειας με τα ζητούμενα, οδηγούν συχνά σε αξεπέραστα
αδιέξοδα.

Η αρχιτεκτονική, άρρηκτα δεμένη με το φυσικό και το αστικό περιβάλλον, είναι
έκφραση του λόγου, με το νόημα της επιλογής και της αναλογίας.

Σε κάθε περίπτωση θα πρέπει να διερευνάται αν υπάρχουν οι προϋποθέσεις, που
επιτρέπουν τη στοιχειώδη ελευθερία επιλογών, για να αντιμετωπισθεί υπεύθυνα το
πνευματικό περιεχόμενο του κτιρίου και όχι μόνο ένα στενά τεχνικό πρόβλημα.

Είναι αναγκαίο, στη διατύπωση του προγράμματος, πέρα από την καταγραφή των
επιφανειών, να διερευνάται, ακόμα και στα πιο ταπεινά και «εύκολα» κτίρια, αν
είναι εφικτό να συνδυαστούν οι απαιτήσεις με τους δεδομένους περιορισμούς έτσι
που να λειτουργήσει η πρωταρχική προϋπόθεση της αρχιτεκτονικής: ο λόγος.

Το κάθε οικοδόμημα σαν σημάδι πολιτισμού, θα πρέπει να προσαρμόζεται στον τόπο
που θα το υποδεχτεί, στις ανάγκες των ανθρώπων που απευθύνεται και στα μεγέθη:
οικονομικά, αλλά και πραγματικά, δηλαδή την έκταση και τον όγκο, με αναλογίες
κενού και πλήρους που επιτρέπουν την ανάπτυξη του ποιητικού λόγου της
αρχιτεκτονικής.

Οι περιορισμοί αποτελούν συχνά κίνητρο για ευρηματικές προτάσεις και έξυπνους
συσχετισμούς, υπάρχουν όμως και όρια που δεν είναι δυνατόν να καταλυθούν με
όλες τις καλές προθέσεις.

Όταν οι ζητούμενες δραστηριότητες ασφυκτιούν στους διατιθέμενους χώρους, οι
δεσμεύσεις ­ εμπόδια ­ λειτουργούν αρνητικά και αφαιρούν τη στοιχειώδη
ελευθερία που απαιτεί η συνθετική διαδικασία.

Το πρόγραμμα δεν καταγράφει διαγραμματικά την παράταξη των απαιτούμενων
επιφανειών, αλλά θα πρέπει να κινητοποιεί τη φαντασία, για να αναζητήσει το
βαθύ νόημα, το περιεχόμενο, που χαρακτηρίζει τις ενότητες δραστηριοτήτων.

Ο αρχιτεκτονικός συγκερασμός τους θα τους προσδώσει ενδιαφέρον, θα τις κάνει
ορατές και αναγνωρίσιμες.

Το κτίριο είναι ένα τσαμπί από χώρους, έγραφε ο Aldo Van Eyck, αυτά τα τσαμπιά
τόσο οικεία στο δικό μας φως και στο δικό μας κλίμα, για να αναπτυχθούν
απαιτούν εκείνους τους ενδιάμεσους χώρους που παρεμβάλλονται ανάμεσα στις
ενότητες, πλουτίζοντας το σύνολο με τη χάρη του διφορούμενου.

Το πρόγραμμα λοιπόν θα πρέπει να είναι ταυτόχρονα συγκεκριμένο και ανοιχτό, να
είναι ακριβές όταν αναφέρεται στα δεδομένα που δεν μεταβάλλονται, αλλά να
επιτρέπει ελευθερίες στην ερμηνεία του και την αναδιοργάνωση των ενοτήτων.

Η αναγνώριση αυτής της προϋπόθεσης προσδίδει τις ιδιαιτερότητες στα κτίρια:
σπίτι, σχολείο, μουσείο, βιβλιοθήκη… Το πρόγραμμα θα πρέπει να αποτελεί το
σχέδιο μιας προβολής στο μέλλον, με συνείδηση του παρελθόντος, έκκληση προς
τις πνευματικές αξίες που όλο και πιο σπάνια αναδύονται από τα οικοδομήματα
που καταλαμβάνουν τον ζωτικό χώρο της γης.

Το πρόγραμμα θα πρέπει να συντάσσεται με επίγνωση ότι η αρχιτεκτονική θα
πρέπει να αναφέρεται, όπως γράφει ο Δ. Πικιώνης υποστηρίζοντας την ιερότητα
της κατοίκησης στο περιοδικό «Αιξωνή», στο τριπλό αίτημα του Δελφικού
Λόγου: «του προνοητικού, του επιστρεπτικού και του εράσμιου, το
νοητικό πρέπει να συντεθεί αντιθετικά με το εράσμιο, δηλ. με το
συναισθηματικό και η προνοητική ενέργεια με την αντίθετη, την
αναδρομική, για να κλείσει μέσα της την αλήθεια που το περασμένο μας
κληροδότησε…».

Η Σουζάνα Αντωνακάκη είναι αρχιτέκτονας.