Το DΝΑ μπορεί να κάνει λάθος

Μένουν απτόητοι. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι η διαμαρτυρία της οικογένειας του Τζέιμς Χάνρατι θα συνεχιστεί

Ενδυνάμωση της δικαιοσύνης ή μήπως όχι; Επί 39 χρόνια η εκστρατεία να αθωωθεί
ο Τζέιμς Χάνρατι, ο οποίος είχε καταδικαστεί ως δολοφόνος και απαγχονίστηκε,
έχει προσελκύσει το μεγάλο ενδιαφέρον των μέσων ενημέρωσης. Από την εξέταση
DNA που έγινε μετά την εκταφή του πτώματος, σε συσχετισμό με υλικό από τον
τόπο του εγκλήματος, λέγεται ότι αποδεικνύεται η ενοχή του.

Όταν η υπόθεση εξεταστεί από τους δικαστές του Εφετείου, θα τους ζητηθεί να
αποφανθούν αν η ετυμηγορία ήταν τεκμηριωμένη ή όχι. Αξιολογούμε όμως τα
γενετικά στοιχεία με τον ίδιο τρόπο;

Η χρήση του DNA ως στοιχείου, είναι καινούργια. Όπως συμβαίνει με όλες τις
νέες επιστημονικές τεχνικές, προκύπτουν υπεραισιόδοξοι ισχυρισμοί. Στην
υπόθεση Χάνρατι, για παράδειγμα, υποδεικνύεται ότι, από τα αντιπαραβαλλόμενα
στοιχεία, υπάρχει «μόνο μία πιθανότητα στα 100 εκατομμύρια» να προέρχεται από
κάποιον άλλον και όχι από τον Χάνρατι. Μας έχουν πει ότι το DNA είναι σε θέση
να «δώσει» αποτελέσματα το ίδιο μοναδικά όπως και τα δαχτυλικά αποτυπώματα.
Πριν ακόμη να έχει επιληφθεί της υπόθεσης το Εφετείο, ο Χάνρατι έχει
χρησιμοποιηθεί για να μας πείσει ότι η περίοδος της βέβαιης δικαιοσύνης έχει
φτάσει. Όμως η 20χρονη ιστορία της εξέτασης του DNA ­ βρετανική εφεύρεση ­
δείχνει ότι αυτό το στοιχείο είναι δίκοπο μαχαίρι. Μια εφημερίδα ανέφερε ότι
με την εξέταση DNA, 600 δολοφόνοι που τριγυρνούν ανάμεσά μας, σύντομα θα
αναγνωριστούν. Η αλήθεια είναι ότι όσοι από λάθος καταδικάστηκαν για φόνο,
μπορούν τώρα να απαλλαγούν. Το Αμερικανικό Εθνικό Ερευνητικό Συμβούλιο,
επανεξέτασε τις υποθέσεις 28 ανδρών που εξέτισαν συνολικά 197 χρόνια στη
φυλακή για εγκλήματα που οι εξετάσεις με βάση το DNA απέδειξαν ότι δεν είχαν
διαπράξει.

Από μόνο του όμως αυτό το στοιχείο δεν μπορεί με ασφάλεια να αποδείξει ή να
αντικρούσει τίποτε. Τα ερωτήματα που το περιβάλλουν είναι τόσα πολλά, όσα για
οποιοδήποτε άλλη εγκληματολογική ένδειξη. Οι αριθμοί οδηγούν τους ανθρώπους
στη σκέψη ότι η τεχνική αυτή «διαβάζει» την ακριβή γενετική ταυτότητα ενός
ανθρώπου. Όμως δεν είναι τόσο απλό.

Τα μειονεκτήματα

Τα κρυφά μειονεκτήματα της εξέτασης του DNA εκτέθηκαν στη δίκη του Ο. Τζ.
Σίμσον. Η υπεράσπιση ισχυρίστηκε ότι είχε τοποθετηθεί αίμα του Σίμσον στον
τόπο του εγκλήματος. Ο ειδικός τεχνικός που πήρε το δείγμα από εκεί κρατούσε
ταυτόχρονα μια φιάλη με αίμα του Σίμσον που είχε πάρει από αλλού. Χωρίς
αμφιβολία, επετεύχθη ένας τέλειος συνδυασμός. Αν το υλικό που λαμβάνεται ως
στοιχείο δεν είναι φρέσκο, το DNA του μπορεί να αλλοιωθεί και να καταστεί
δύσκολη η αποκρυπτογράφησή του. Αν αθέλητα προκύψει μόλυνση στα εργαστήρια
όπου γίνονται οι εξετάσεις, μπορεί να παραχθούν «λάθος θετικά» αποτελέσματα. Η
ποιότητα του DNA είναι τόσο καλή, όσο και η διαδικασία που το παρήγαγε. Με τον
όποιο αδύναμο σύνδεσμο στην αλυσίδα, η υποτιθέμενη γενετική ταυτότητα
αλλοιώνεται, χωρίς δυνατότητα να αποκατασταθεί. Στηρίζεται επίσης στο
στατιστικό μοντέλο γονιδιακής συχνότητας του πληθυσμού. Με αυτό σχετίζονται οι
«ιδιορρυθμίες» δύο ανθρώπων που μοιράζονται το ίδιο γενετικό προφίλ. Ένας
πληθυσμός που αποτελείται από πολλές φυλές, έχει πολλές διαφορετικές
υποομάδες. Οι γενετικές και γονιδιακές ποικιλότητες για υποομάδες είναι
διαφορετικές και μέχρι στιγμής άγνωστες. Οι στατιστικές και τα επίπεδα των
πιθανοτήτων μεταβάλλονται συνεχώς. «Μία στο εκατομμύριο τίνος;» είναι πάντα η
κρίσιμη ερώτηση. Επιπλέον, το ίδιο το DNA ως στοιχείο συμβάλλει στην εξαγωγή
συμπερασμάτων μόνο σε ένα πλαίσιο. Μπορεί να αποδείξει αν ένας ύποπτος ήταν
παρών, όμως δεν δίνει απάντηση στο τι έγινε, πώς και γιατί. Η εξέταση του DNA
προβάλλεται ως η νέα πανάκεια για έναν απλό λόγο: Είναι μια μεγάλη επιχείρηση.
Ο πρόσφατα ολοκληρωμένος αγώνας για τη χαρτογράφηση του ανθρώπινου
γονιδιώματος κατέληξε σε ισοπαλία ανάμεσα σε μια ιδιωτική εταιρεία και
υποστηριζόμενους από την κυβέρνηση ερευνητές. Ο αγώνας συνεχίστηκε, διότι
μπορεί να υπήρχαν πάρα πολλά εκμεταλλεύσιμα εμπορικά προϊόντα ­ ανάμεσά τους
και η εξέταση DNA για εγκληματολογικούς σκοπούς. Παρ’ όλη την παραπλανητική
διαφήμιση, το DNA δεν είναι πανάκεια. Η επιστήμη από μόνη της δεν μπορεί να
εγγυηθεί απόλυτη βεβαιότητα για τίποτα. Όσο περισσότερο πιστεύουμε ότι το DNA
είναι η απόλυτη εγκληματολογική απόδειξη, τόσα περισσότερα ανθρώπινα λάθη
είναι πιθανό να παρασύρουν τη δικαιοσύνη. Η παλαιομοδίτικη, παραδοσιακή
εργασία της αστυνομίας πρέπει να υποστηρίξει τη νέα τεχνολογία.

Πρέπει πάντα να έχουμε κατά νου ότι οι εγκληματίες τείνουν να βρίσκονται ένα
βήμα μπροστά από την εγκληματολογική τεχνολογία. Όταν εισήχθησαν τα δαχτυλικά
αποτυπώματα, οι εγκληματίες έμαθαν τάχιστα να φορούν γάντια. Η ικανότητα της
αστυνομίας και των δικαστών να κατανοήσουν την έννοια της νέας τεχνολογίας
είναι που θα αποφασίσει πόσο αυτή θα επηρεάσει θετικά στη βελτίωση της
ποιότητας της ποινικής δικαιοσύνης. Έρευνες δείχνουν ότι στο ένα τρίτο των
περιπτώσεων όπου χρησιμοποιείται η εξέταση DNA, ο κύριος ύποπτος της
αστυνομίας δεν είναι ο ένοχος. Συνηθέστερη αιτία για τα λάθη της δικαιοσύνης
είναι η αποτυχία των συνηγόρων υπεράσπισης να «ανακρίνουν» το επιστημονικό
στοιχείο, ώστε να υποβάλουν σε αιτιολογημένη αμφισβήτηση τους ενόρκους. Τα
ερωτήματα που προκύπτουν από την εξέταση του DNA δεν σταματούν στα δικαστήρια.

Ο Ziauddin Sardar είναι λόγιος, συγγραφέας και αρθρογράφος στο περιοδικό
«New Statesman»