Ευρωπαϊκή Ένωση με ισχυρές πατρίδες

Οι σημαίες των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης κυματίζουν έξω από το συνεδριακό κέντρο της Στοκχόλμης κατά τη σύνοδο κορυφής του περασμένου Μαρτίου. Το θεσμικό μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης αφορά την ίδια την κρατική υπόσταση των πατρίδων των Ευρωπαίων πολιτών

1. Εν όψει της Διακυβερνητικής του 2004, όπου θα ληφθούν καίριες
αποφάσεις για το θεσμικό μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ο διάλογος αλλού έχει
αρχίσει. Η ελληνική κοινή γνώμη όμως περί άλλα τυρβάζει. Το θεσμικό μέλλον της
Ευρωπαϊκής Ένωσης όμως αφορά ταυτοχρόνως την ίδια την κρατική υπόσταση, των
πατρίδων των Ευρωπαίων πολιτών. Άρα, ο διάλογος είναι επιτακτικά αναγκαίος
αλλά και χρήσιμος, γιατί θα προσφέρει στην πολιτική ηγεσία, πριν χαράξει τις
λεπτομέρειες της δικής της πρότασης, μηνύματα, ευαισθησίες και ανησυχίες εκ
των κάτω.

2. Αυξάνουν συνεχώς οι φωνές υπέρ της λεγόμενης «ομοσπονδιακής
κατεύθυνσης». Τα περί «ομοσπονδιακής κατεύθυνσης» όμως εμπεριέχουν πολιτικά,
όχι ακίνδυνες ανακρίβειες και πάντως δεν συνιστούν αναγνώσιμη πρόταση αν
ταυτοχρόνως δεν αποσαφηνίζεται ποια επιτέλους είναι αυτή η «ομοσπονδιακή
κατεύθυνση». Έτσι, π.χ., ομοσπονδία χαρακτηρίζουν την πρότασή τους, τόσο ο
Lionel Jospin, πριν από λίγες μέρες, όσο και ο Gerhard Schroder προσφάτως.
Πρόκειται όμως περί δύο εκ διαμέτρου διαφορετικών φιλοσοφιών.

3. Η επιστήμη που μελετάει την πολιτεία, με βάση τους συγκεκριμένους
πολυκρατικούς σχηματισμούς του 19ου και του 20ού αιώνα, τους διακρίνει σε
«ομοσπονδίες κρατών» και «ομοσπονδιακά κράτη». Ως «ομοσπονδία κρατών»
χαρακτηρίζονται οι πολυκρατικοί εκείνοι σχηματισμοί όπου η κυριαρχία παραμένει
στα κράτη-μέλη. Αν λοιπόν οι «ομοσπονδιακοί» εννοούν αυτό, τότε η Ευρωπαϊκή
Ένωση, ως φορέας που ήδη διαχειρίζεται σημαντικούς τομείς των εθνικών
κυριαρχιών των κρατών-μελών, έχει από την πρώτη μέρα της ­ πολλώ μάλλον σήμερα
­ ξεπεράσει το σχήμα της ομοσπονδίας κρατών. Αν πάλι όσοι μιλούν για
«ομοσπονδιακή κατεύθυνση» εννοούν «ομοσπονδιακό κράτος» (π.χ. G. Schroder με
αναφορά στο κρατικό ομοσπονδιακό μοντέλο της πατρίδας του αλλά και Κ.
Καραμανλής, προσφάτως στη Θεσσαλονίκη) τότε οφείλουν να πουν στους πολίτες της
Ευρώπης ότι εισηγούνται την κατάργηση της κρατικής υπόστασης των πατρίδων
τους. Γιατί σ’ ένα σχήμα ομοσπονδιακού κράτους, οι «ομόσπονδες χώρες», όσο κι
αν καμιά φορά ονομάζονται «κράτη» ή «πολιτείες», ούτε είναι κράτη ούτε οι
πολίτες τους τις αισθάνονται ως κράτη. Ο Ευρωπαίος, μέχρι σήμερα τουλάχιστον,
πατρίδα νιώθει κυρίως το κράτος του.

4. Ίσως μου αντιταχθεί ότι το κοινό νόμισμα, η κοινή άμυνα (ΝΑΤΟ)
κ.ο.κ. έχουν ουσιαστικά ήδη επιφέρει την κατάργηση της εθνικής κυριαρχίας.
Όπως όμως διεξοδικά έχω εκθέσει αλλού, στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν
συντελείται κατάλυση αλλά ιστορική αλλοίωση της έννοιας «εθνικής κυριαρχίας»,
στο μέτρο ακριβώς που η άσκηση (αποτελεσματικής) πολιτικής σε αρκετούς τομείς
προϋποθέτει ενωσιακή αντιμετώπιση. Αυτό όμως σημαίνει πως σε τέτοιους τομείς
ένα μεμονωμένο κράτος, ούτως ή άλλως, δεν θα μπορούσε να ασκήσει
αποτελεσματικά πολιτική και έτσι ούτε και την κυριαρχία του. Εντός της
Ευρωπαϊκής Ένωσης το μπορεί, αλλά μόνο σε ένα σύστημα συνδιαχείρισης των
αντίστοιχων τομέων των εθνικών κυριαρχιών.

5. Η θέση μου: ο ιστορικοπολιτικός χώρος «Ευρωπαϊκή Ένωση»
χαρακτηρίζεται από δύο ­ διά γυμνού οφθαλμού ­ ορατά άρα και μη
διαπραγματεύσιμα δεδομένα:

α) Μια κρίσιμη μάζα κοινών ιστορικών, πνευματικών, πολιτικών, θρησκευτικών,
οικονομικών και πολιτιστικών στοιχείων που οδήγησε στην ιδέα και στην ιστορική
ανάγκη η Ευρώπη να αποκτήσει κοινή θεσμική και πολιτική υποδομή και έκφραση.

β) Ο ιστορικοπολιτικός χώρος «Ευρώπη» είναι ταυτοχρόνως διαμορφωμένος και
λειτουργεί με θεμέλιο το, ακόμη, εθνικό και πάντως κυρίαρχο κράτος. Η «Ευρώπη
των Ευρωπαίων Πολιτών» στη συνεχώς ολοκληρούμενη ενοποίησή της είναι τόσο
πραγματική όσο και η «Ευρώπη των κρατών», δηλαδή των πατρίδων των Ευρωπαίων. Ο
βαθμός της ιστορικής, πολιτικής, αλλά και ψυχικής ταύτισης των πολιτών με το
κράτος τους, είτε αυτό μας αρέσει είτε όχι, αποτελεί το όριο τόσο στην έκταση
όσο και στην ταχύτητα της επέκτασης των ενωσιακών εξουσιών. Το όριο αυτό
βέβαια δεν είναι στατικό αλλά εξελίσσεται ιστορικά. Τη σαφή αναγνώριση των δύο
ισότιμων αυτών δεδομένων ως θεμελίων της Ευρωπαϊκής Ένωσης δέχεται, με άλλη
διατύπωση, ο L. Jospin στον λόγο του της 28ης Μαΐου.

6. Από τους προηγούμενους συλλογισμούς προκύπτει η θεσμική λογική και
ένα πρώτο πλαίσιο μορφής της μελλοντικής Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι μελλοντικές
συνθήκες οφείλουν να εξασφαλίσουν στην κεντρική ενωσιακή εξουσία δύο
πραγματικά ισότιμες νομιμοποιήσεις:

α) Εκείνη της «Ευρώπης των λαών» με βάση τους πληθυσμούς, με ενίσχυση των
αρμοδιοτήτων και της αντιπροσωπευτικότητας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ­ και
όχι αποδυνάμωσή του με δημιουργία δεύτερου νομοθετικού σώματος που θα εκφράζει
τα κράτη! ­ με κώδικα ανθρωπίνων δικαιωμάτων, με ενίσχυση της Ευρωπαϊκής
Επιτροπής, με ανάπτυξη πραγματικών ευρωπαϊκών πολιτικών κομμάτων κ.ο.κ. Και,
β) Εκείνη της «Ευρώπης των κρατών» με αναμόρφωση του Συμβουλίου. Χρειαζόμαστε
ένα Συμβούλιο στο οποίο θα διασώζεται η ισορροπία ­ που δυστυχώς χάθηκε στη
Νίκαια ­ μεταξύ μικρών και μεγάλων κρατών. Ένα Συμβούλιο πλησιέστερο σε μια
ισοτιμία των κρατών, προσαρμοσμένη βέβαια στην ανάγκη αποτροπής αποφάσεων που
δεν αντιστοιχούν στην πλειοψηφία των Ευρωπαίων πολιτών. Ένα Συμβούλιο που θα
νομοθετεί με ειδική πλειοψηφία μόνο στο μέτρο που θα νομοθετεί μαζί του και το
Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ένα Συμβούλιο που θα διατηρεί την ομοφωνία (veto) για
όσα θέματα οι λαοί αισθάνονται, κακώς ή καλώς, ως υπαρξιακά τους. Αυτά μπορεί
να είναι σήμερα περισσότερα, αύριο λιγότερα.

7. Το πλαίσιο που εξέθεσα δεν κινείται στην «ομοσπονδιακή λογική», αλλά
ξεπερνά το δίλημμα: «ομοσπονδία κρατών» ή «ομοσπονδιακό κράτος». Ζητούμενο,
για το 2004, είναι μια ευρωπαϊκή πολυκρατική, υπερκρατική έννομη τάξη, αρμόδια
σε όλους τους τομείς που δεν μπορεί να υπηρετήσει αποτελεσματικά μόνο του το
κράτος-μέλος. Μια έννομη τάξη όμως που, τόσο στη διαδικασία αναθεώρησής της
όσο και στις ουσιαστικές της ρυθμίσεις, θα σέβεται την εθνική και τη λαϊκή
κυριαρχία των κρατών-μελών καθώς και τη θεσμική τους ισοτιμία. Μια έννομη τάξη
ευέλικτη στις εξελίξεις της βούλησης των λαών, δηλαδή στη διαδοχή των γενεών.
Μόνο μια τέτοια ­ ας την πούμε «μεταομοσπονδιακή» ­ λογική εξασφαλίζει μια
Ευρωπαϊκή Δημοκρατία που να σέβεται εξίσου και τις δύο ισότιμες ιδιότητες των
πολιτών της: εκείνη του εθνικού κι εκείνη του Ευρωπαίου πολίτη. «Να
δημιουργήσουμε την Ευρώπη», είπε ο L. Jospin, «χωρίς να καταργήσουμε τη Γαλλία
ή άλλο ευρωπαϊκό έθνος (κράτος), αυτό είναι το πολιτικό μου πιστεύω». Συμφωνώ.

8. Η ενωσιακή εξέλιξη δεν νοείται ούτε με «σκληρούς πυρήνες» ούτε με
«διευθυντήρια». Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν νοείται κατ’ αρχήν ούτε με δύο
ταχύτητες. Πρέπει να κατοχυρωθεί ότι η προβλεπόμενη «ενισχυμένη συνεργασία»,
τμήματος μόνο των μελών, δεν θα αποτελέσει τη νομική βάση για τη μονιμοποίηση
δύο ταχυτήτων. Αν βέβαια αυτό συμβεί, αυτονόητα, η Ελλάδα διεκδικεί θέση στην
ομάδα των κερδισμένων χωρίς όμως και να συμβάλλει στη θεσμοποίηση μιας
διάκρισης, που, δεν αποκλείεται, κάτω από άλλα δεδομένα, να εφαρμοσθεί και εις
βάρος της.

9. Με ποια διαδικασία όμως θα περάσουμε στη νέα θεσμική μορφή της
Ευρωπαϊκής Ένωσης; Όπως ομολογείται και στο Παράρτημα 4 της Συνθήκης της
Νίκαιας, η ισχύουσα μέθοδος σχεδιασμού της αναθεώρησης ­ γραφειοκρατική και με
αποκλειστικό γνώμονα τη διοικητική αποτελεσματικότητα ­ δεν προσφέρεται πια.
Πρέπει να σχεδιάσουν το μέλλον άνθρωποι που, προκειμένου περί δημοκρατικών
θεσμών, δεν μετρούν την αποτελεσματικότητα με το χρονόμετρο, αλλά με το αν ο
θεσμός, όπως λειτουργεί, παράγει νομιμοποιητικά αποτελέσματα στη συνείδηση των
πολιτών. Χρειάζεται γι’ αυτό μια «συνταγματική» συνέλευση, δηλαδή μια πολιτική
συνέλευση με τη συμμετοχή του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, των εθνικών
Κοινοβουλίων και εκπροσώπων των κυβερνήσεων. Η πρόταση ευρωπαϊκών θεσμών δεν
μπορεί, πια, να είναι έργο της διοίκησης. Πρέπει να γίνει έργο της πολιτικής,
δηλαδή να σχεδιαστεί και να προταθεί εκ των κάτω.

10. Τότε, και μόνο τότε, οι πολίτες της Ευρώπης, ίσως, ξαναγαπήσουν την
Ευρώπη και πάρουν στα χέρια τους την υπόθεση της ενωσιακής διαδικασίας. Αλλιώς
και το 2004 θα έχουμε, όπως και στην ατυχήσασα Νίκαια, «μία από τα ίδια».

Ο Δημήτρης Τσάτσος, καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου, είναι πρόεδρος
του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου και υπήρξε ο ένας εκ των δύο
εκπροσώπων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου στη Διακυβερνητική του 2000.